Η καθημερινή επαφή με παιδιά και εφήβους στο σχολικό περιβάλλον προσφέρει μια μοναδική ευκαιρία να παρατηρήσει κανείς πώς μετασχηματίζεται η παιδική και η εφηβική ηλικία μέσα στις συνθήκες του σύγχρονου ψηφιακού κόσμου.
Όλο και περισσότερα παιδιά δηλώνουν ότι ονειρεύονται να γίνουν YouTubers, streamers, influencers ή entrepreneurs, συνδέοντας την επαγγελματική επιτυχία με τη δημοσιότητα και το γρήγορο οικονομικό όφελος. Βλέπουν τη «δημιουργία περιεχομένου» (TikTok, YouTube) και τη «διαδικτυακή επιχειρηματικότητα» (entrepreneurship) ως φυσιολογικές και άμεσα προσβάσιμες καριέρες, καθώς βλέπουν συνομήλικους τους να το κάνουν επιτυχημένα. Άλλα παιδιά αναφέρουν ότι περνούν ακόμη και έντεκα ώρες ημερησίως στο διαδίκτυο, σε μια κρίσιμη αναπτυξιακή περίοδο κατά την οποία οι εμπειρίες τους επηρεάζουν σημαντικά την ανάπτυξη του εγκεφάλου, τις γνωστικές λειτουργίες και την κοινωνικοσυναισθηματική τους εξέλιξη.
Παράλληλα, αρκετοί εκπαιδευτικοί εκφράζουν προβληματισμό για τη μειωμένη συμμετοχή και τη δυσκολία συγκέντρωσης των μαθητών κατά τη διάρκεια του μαθήματος, ενώ επισημαίνουν και αλλαγές στις προσδοκίες τους από τη μαθησιακή διαδικασία. Πολλοί μαθητές δείχνουν να προτιμούν σύντομες και διαδραστικές μορφές παρουσίασης, καθώς και άμεσες απαντήσεις.
Επιπρόσθετα, παρατηρείται ότι αρκετοί μαθητές από μικρή ηλικία παρουσιάζουν ιδιαίτερη προφορική άνεση στην αγγλική γλώσσα, ενώ συχνά δυσκολεύονται να ανακαλέσουν αντίστοιχες λέξεις στα ελληνικά. Ταυτόχρονα, αγγλικοί όροι και εκφράσεις της διαδικτυακής κουλτούρας ενσωματώνονται ολοένα και περισσότερο στην καθημερινή τους ομιλία.
Λέξεις όπως cringe, delulu, brain rot, rizz και no cap, αλλά και εξελληνισμένες μορφές όπως το «κριντζάρω», αποτελούν πλέον μέρος του λεξιλογίου πολλών εφήβων. Παράλληλα, η επικοινωνία τους γίνεται ολοένα και πιο οπτική, με emojis, memes, σύντομα βίντεο και φωνητικά μηνύματα να αντικαθιστούν συχνά το παραδοσιακό γραπτό κείμενο. Έτσι, διαμορφώνεται ένας νέος κώδικας επικοινωνίας που ευνοεί την ταχύτητα και την αμεσότητα, αλλά συχνά οι ενήλικες χρειάζονται σχεδόν «μετάφραση» για να τον κατανοήσουν, όπως άλλωστε συμβαίνει, σε κάποιον βαθμό, με κάθε νέα γενιά.
Αγαπητέ αναγνώστη, αν δεν κατάλαβες τι σημαίνουν πολλές από τις παραπάνω λέξεις, το πιθανότερο είναι ότι ανήκεις στη γενιά των Millennials ή της Generation X, (LOL = Laughing Out Loud). Βέβαια, αν γράψεις σήμερα «LOL» σε έναν έφηβο, το πιθανότερο είναι να σε θεωρήσει... κριντζ (cringe), καθώς για τη νέα γενιά το «LOL» έχει πλέον χάσει την αρχική του σημασία και χρησιμοποιείται συχνά με διαφορετικό τρόπο.
Από την άλλη, οι αυλές των νηπιαγωγείων και των δημοτικών σχολείων έχουν πλημμυρίσει από παιδιά σούπερ ήρωες και σκηνές μάχης, οι οποίες συχνά μετατρέπονται σε έντονο και βίαιο παιχνίδι. Στο πλαίσιο αυτό, παρατηρούνται φαινόμενα απευαισθητοποίησης απέναντι στη βία, καθώς και συναισθηματικής αποστασιοποίησης, όπου η βία μπορεί να αντιμετωπίζεται περισσότερο ως «θέαμα» ή παιχνίδι και λιγότερο ως μια πράξη που προκαλεί πραγματικό πόνο.
Την ίδια στιγμή, καλούμαστε όλο και συχνότερα να διαχειριστούμε περιστατικά διαδικτυακού αποκλεισμού, εξευτελισμού, παρενόχλησης ή δημιουργίας παραποιημένου ψηφιακού περιεχομένου σε βάρος συνομηλίκων μέσω εφαρμογών ανταλλαγής μηνυμάτων και μέσων κοινωνικής δικτύωσης.
Οι παρατηρήσεις αυτές δεν αποσκοπούν στην απαξίωση της νέας γενιάς ούτε στη νοσταλγική σύγκριση με το παρελθόν. Αντίθετα, αναδεικνύουν την ανάγκη να κατανοήσουμε ότι τα σημερινά παιδιά μεγαλώνουν σε ένα περιβάλλον ριζικά διαφορετικό από εκείνο των προηγούμενων γενεών. Είναι η πρώτη γενιά που αναπτύσσεται σε έναν πλήρως ψηφιοποιημένο κόσμο, όπου τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τα διαδικτυακά παιχνίδια και η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητάς της.
Τα παιδιά δεν αλληλεπιδρούν πλέον μόνο με πληροφορίες, αλλά και με «ευφυή» συστήματα που συνομιλούν μαζί τους, δημιουργούν περιεχόμενο και υποστηρίζουν τη μάθησή τους. Παράλληλα, από απλοί χρήστες μετατρέπονται σε δημιουργούς, σχεδιάζοντας ψηφιακούς κόσμους σε πλατφόρμες όπως το Roblox και το Minecraft. Οι εμπειρίες αυτές επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο μαθαίνουν, επικοινωνούν, ενημερώνονται και διαμορφώνουν την εικόνα του εαυτού τους.
Οι εξελίξεις αυτές δημιουργούν σημαντικές ευκαιρίες, αλλά και νέες προκλήσεις για την εκπαίδευση, την οικογένεια και την κοινωνία. Το ζητούμενο δεν είναι αν τα παιδιά θα χρησιμοποιούν το διαδίκτυο και την ΤΝ, αλλά πώς θα τα βοηθήσουμε να αναπτύξουν τις απαραίτητες δεξιότητες, ώστε να αξιοποιούν την τεχνολογία με σύνεση.
Τι γνωρίζουμε σήμερα από τη διεθνή έρευνα
Η διεθνής έρευνα δείχνει ότι η επίδραση της ψηφιακής τεχνολογίας στην ανάπτυξη των παιδιών και των εφήβων δεν είναι ούτε αποκλειστικά θετική ούτε αρνητική, αλλά εξαρτάται από παράγοντες όπως η ηλικία, ο τρόπος και η διάρκεια χρήσης, ο σκοπός της, τα ατομικά χαρακτηριστικά του παιδιού, η οικογενειακή υποστήριξη και η ποιότητα του ψηφιακού περιεχομένου.
Γνωστική ανάπτυξη και μαθησιακή διαδικασία
Η συχνή έκθεση σε ψηφιακά περιβάλλοντα υψηλής διέγερσης, που χαρακτηρίζονται από την έντονη εναλλαγή οπτικοακουστικών ερεθισμάτων και τη συνεχή παροχή νέου περιεχομένου (π.χ. TikTok, Shorts, Reels), έχει συνδεθεί με δυσκολίες συγκέντρωσης και διατήρησης της προσοχής, καθώς ενισχύεται η προσδοκία για άμεση διέγερση και ικανοποίηση, με αποτέλεσμα δραστηριότητες αργού ρυθμού που απαιτούν παρατεταμένη γνωστική προσπάθεια, όπως η ανάγνωση και το σχολικό διάβασμα, να εκλαμβάνονται ως λιγότερο ελκυστικές ή βαρετές (Cole et al., 2025; Nguyen et al., 2025).
Ψυχική υγεία και συναισθηματική ευημερία
Η αυξημένη χρήση ψηφιακών μέσων έχει επίσης συσχετιστεί με φαινόμενα διαδικτυακού εκφοβισμού (Gkiomisi et al., 2017), διαδικτυακής παρενόχλησης και εκμετάλλευσης από αγνώστους μέσω παραπλανητικής επικοινωνίας (Vaillancourt et al., 2017), καθώς και με φαινόμενα κοινωνικής απομόνωσης και εξάρτησης (Bozoglan & Demirer, 2013).
Παράλληλα, τα παιδιά εκτίθενται συχνά σε σκηνές βίας, με αποτέλεσμα την αυξημένη επιθετικότητα και την υιοθέτηση πολεμοχαρών συμπεριφορών (Anderson & Gentile, 2003), τη σταδιακή απευαισθητοποίηση απέναντι στη βία και στον θάνατο, ενισχύοντας την αποδοχή τους ως "φυσικά" στοιχεία της καθημερινότητας (Ferguson, 2015).
Η παρατεταμένη χρήση οθονών, ιδιαίτερα τις βραδινές ώρες, έχει συνδεθεί με διαταραχές του ύπνου, επηρεάζοντας τη γνωστική λειτουργία και τη συναισθηματική σταθερότητα των παιδιών (Alimoradi et al., 2019). Επίσης, η έκθεση σε εξιδανικευμένες εικόνες σωμάτων, τρόπου ζωής και προσωπικής επιτυχίας, ενισχύει τις κοινωνικές συγκρίσεις και μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την εικόνα σώματος και την αυτοεκτίμηση των εφήβων, αυξάνοντας τον κίνδυνο διατροφικών διαταραχών και δυσκολιών ψυχικής υγείας (Yurtdaş-Depboylu et al., 2022).
Παρά τα παραπάνω, οι διαδικτυακές κοινότητες μπορούν να λειτουργήσουν ως σημαντική πηγή κοινωνικής υποστήριξης για παιδιά και εφήβους που βιώνουν κοινωνική απομόνωση ή δυσκολεύονται να αναπτύξουν σχέσεις, ιδίως για παιδιά στο φάσμα του αυτισμού και εφήβους που αναζητούν άτομα με κοινά ενδιαφέροντα (American Psychological Association, 2025).
Η Τεχνητή Νοημοσύνη ως νέα πρόκληση για την ανάπτυξη των παιδιών και των εφήβων
Τα παιδιά και οι έφηβοι αλληλεπιδρούν πλέον με συστήματα ΤΝ και συχνά τείνουν να αποδίδουν ανθρώπινα χαρακτηριστικά στα chatbots, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένη εμπιστοσύνη στις απαντήσεις τους, καθώς ενδέχεται να θεωρούν ότι αυτά κατανοούν καλύτερα τα συναισθήματά τους. Ωστόσο, η χρήση τους ως υποκατάστατο της ανθρώπινης επικοινωνίας μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να επηρεάσει την ανάπτυξη πραγματικών κοινωνικών σχέσεων (APA, 2025).
Παράλληλα, η ΤΝ προσφέρει σημαντικές δυνατότητες στη μάθηση. Ταυτόχρονα, όμως, η υπερβολική εξάρτηση από έτοιμες απαντήσεις μπορεί να περιορίσει την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης, της σύνθεσης πληροφοριών, της αυτόνομης επίλυσης προβλημάτων και της επιχειρηματολογίας (APA, 2025).
Επιπλέον, η δημιουργία ιδιαίτερα ρεαλιστικού παραπλανητικού περιεχομένου, όπως εικόνες, βίντεο και φωνές, καθιστά δύσκολη τη διάκριση μεταξύ πραγματικού και κατασκευασμένου υλικού για παιδιά, εφήβους, αλλά και ενήλικες (APA, 2025).
Προστατευτικοί παράγοντες και καλές πρακτικές για μια ασφαλή ψηφιακή ανάπτυξη
Η αποτελεσματική προστασία των παιδιών και των εφήβων απαιτεί συνεργασία μεταξύ οικογένειας, σχολείου, επιστημονικής κοινότητας, πολιτείας και εταιρειών τεχνολογίας.
Η οικογένεια αποτελεί το πρώτο πλαίσιο μέσα στο οποίο τα παιδιά διαμορφώνουν τη σχέση τους με την τεχνολογία. Οι γονείς χρειάζεται να είναι ενημερωμένοι, παρόντες και διαθέσιμοι για ουσιαστική επικοινωνία. Η ενημέρωση και η εκπαίδευσή τους είναι απαραίτητες, καθώς πολλοί γονείς αναφέρουν ότι δυσκολεύονται να παρακολουθήσουν τις νέες διαδικτυακές τάσεις και πλατφόρμες.
Καθοριστικό ρόλο έχει και το προσωπικό παράδειγμα των ενηλίκων, καθώς τα παιδιά επηρεάζονται από τη στάση και τον τρόπο με τον οποίο οι ίδιοι οι γονείς χρησιμοποιούν τα ψηφιακά μέσα. Η παροχή επίσης ψηφιακών συσκευών και μέσων δεν μπορεί να γίνεται ανεξέλεγκτα, αλλά χρειάζεται όρια και εποπτεία. Οι γονείς χρειάζεται να γνωρίζουν τα ψηφιακά περιβάλλοντα στα οποία δραστηριοποιούνται τα παιδιά, να ελέγχουν την καταλληλόλητα παιχνιδιών και περιεχομένου ανάλογα με την ηλικία (PEGI), καθώς και να συζητούν για κινδύνους όπως ο διαδικτυακός εκφοβισμός, η παραπληροφόρηση και το ακατάλληλο περιεχόμενο (Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου, 2025).
Ιδιαίτερα σημαντικό είναι οι γονείς να βοηθούν τα παιδιά να κατανοούν τη φύση της ΤΝ, ότι τα chatbots δεν αποτελούν ανθρώπους, ότι οι απαντήσεις τους μπορεί να περιέχουν λάθη και ότι πληροφορίες, ιδιαίτερα για θέματα υγείας ή ψυχικής ευεξίας, χρειάζονται επιβεβαίωση από αξιόπιστες πηγές ή ειδικούς (APA, 2025).
Το σχολείο, από την άλλη πλευρά, δεν αρκεί πλέον να διδάσκει μόνο τη χρήση τεχνολογικών εργαλείων, αλλά οφείλει να καλλιεργεί την ψηφιακή υπευθυνότητα και τον γραμματισμό στην ΤΝ (ΑΙ Literacy). Η ψηφιακή εκπαίδευση χρειάζεται να βοηθά τους μαθητές να κατανοούν τη λειτουργία των αλγορίθμων και της ΤΝ, να αξιολογούν κριτικά διαδικτυακές πηγές και απαντήσεις, να αναγνωρίζουν παραπληροφόρηση και deepfakes, να προστατεύουν τα προσωπικά τους δεδομένα και να αντιλαμβάνονται τις πιθανές προκαταλήψεις των τεχνολογιών αυτών (APA, 2025; UNESCO, 2024).
Συμπέρασμα: Μεγαλώνοντας σε έναν ψηφιακά μεταβαλλόμενο κόσμο
Η τεχνολογία δεν είναι από μόνη της απειλή. Το διαδίκτυο και η ΤΝ προσφέρουν σημαντικές ευκαιρίες για μάθηση, δημιουργικότητα και επικοινωνία και αποτελούν πλέον μέρος της καθημερινότητας των παιδιών και των εφήβων.
Το ζητούμενο δεν είναι να απομακρύνουμε τους νέους από την τεχνολογία, αλλά να τους βοηθήσουμε να τη χρησιμοποιούν με ασφάλεια, υπευθυνότητα και κριτική σκέψη. Γι’ αυτό, ο ψηφιακός και ο τεχνολογικός γραμματισμός είναι απαραίτητες δεξιότητες.
Καθοριστικός παραμένει ο ρόλος των γονέων και των εκπαιδευτικών, οι οποίοι, μέσα από διάλογο και καθοδήγηση, μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά να αναπτύξουν μια υγιή σχέση με την τεχνολογία.
Μια κοινωνία που επενδύει στη γνώση και την ενσυναίσθηση μπορεί να αξιοποιήσει την τεχνολογία ως εργαλείο ανάπτυξης και όχι ως υποκατάστατο της ανθρώπινης παρουσίας, καθώς η τεχνολογία δεν μπορεί να αντικαταστήσει την ανθρώπινη επικοινωνία, τη φροντίδα και τις σχέσεις. Η πρόκληση είναι να διαμορφώσουμε ανθρώπους που θα αξιοποιούν τις νέες τεχνολογίες με γνώση και σοφία.
Βασιλική Τσολιά
Λειτουργός Υπηρεσίας Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας
Εγγεγραμμένη Εκπαιδευτική Ψυχολόγος, PhD
Ενδεικτική Βιβλιογραφία
American Psychological Association. (2025, June 3). AI literacy: Why every teen needs to learn this essential skill. American Psychological Association.
American Psychological Association. (2025, June 3). Four ways parents can help teens use AI safely. American Psychological Association.
Alimoradi, Z., Lin, C. Y., Broström, A., Bülow, P. H., Bajalan, Z., Griffiths, M. D., Ohayon, M. M., & Pakpour, A. H. (2019). Internet addiction and sleep problems: A systematic review and meta-analysis. Sleep Medicine Reviews, 47, 51–61.
Anderson, C. A., & Gentile, D. A. (2003). Violent video game effects on children and adolescents: Theory, research, and public policy. In D. A. Gentile (Ed.), Media violence and children: A complete guide for parents and professionals (pp. 87–106). Praeger.
Andoh, E. (2025, October 1). Many teens are turning to AI chatbots for friendship and emotional support: As digital technology evolves, psychologists work to understand how it shapes youth’s social bonds and connections. American Psychological Association.
Cole, B., Hu, X., & Hopp, T. (2025). TikTok usage effects on attention to news reading: An eye-tracking study. Journal of Media and Digital Literacy, 4(2), 142–158.
Bozoglan, B., Demirer, V., & Sahin, I. (2013). Loneliness, self-esteem, and life satisfaction as predictors of Internet addiction: A cross-sectional study among Turkish university students. Scandinavian Journal of Psychology, 54(4), 313–319.
Ferguson, C. J. (2015). Do Angry Birds make for angry children? A meta-analysis of video game influences on children’s and adolescents’ aggression, mental health, prosocial behavior, and academic performance. Perspectives on Psychological Science, 10(5), 646–666.
Gkiomisi, A., Gkrizioti, M., Gkiomisi, A., Anastasilakis, D. A., & Kardaras, P. (2017). Cyberbullying among Greek high school adolescents. Indian Journal of Pediatrics, 84(5), 364–368.
Nguyen, L., Walters, J., Paul, S., Monreal Ijurco, S., Rainey, G. E., Parekh, N., Blair, G., & Darrah, M. (2025). Feeds, feelings, and focus: A systematic review and meta-analysis examining the cognitive and mental health correlates of short-form video use. Psychological Bulletin, 151(9), 1125–1146.
Vaillancourt, T., Faris, R., & Mishna, F. (2017). Cyberbullying in children and youth: Implications for health and clinical practice. Canadian Journal of Psychiatry, 62(6), 368–373.
Yurtdaş-Depboylu, G., Kaner, G., & Özçakal, S. (2022). The association between social media addiction and orthorexia nervosa, eating attitudes, and body image among adolescents. Eating and Weight Disorders - Studies on Anorexia, Bulimia and Obesity, 27, 3725–3735.
