Όταν η προστασία του παιδιού γίνεται νομοθετική προτεραιότητα, η δικαιοσύνη οφείλει να προστατεύει το παιδί από κάθε μορφή βίας, αλλά και από τον κίνδυνο να μετατραπεί σε όπλο στις συγκρούσεις των γονέων του.
Τα τελευταία χρόνια, τα παιδιά που βιώνουν τις συνέπειες ενός συγκρουσιακού διαζυγίου βρίσκονται ολοένα και συχνότερα στο επίκεντρο δικαστικών διαμαχών και μιας εξαντλητικής αντιπαράθεσης μεταξύ των γονέων τους. Μακροχρόνιες δικαστικές διαμάχες, διαφωνίες για τη γονική μέριμνα, ή περιουσιακές διαφορές, περιορισμοί στην επικοινωνία και αμοιβαίες καταγγελίες δημιουργούν ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο το παιδί κινδυνεύει να χάσει το πολυτιμότερο αγαθό του: την ασφάλεια και τη συναισθηματική του ισορροπία.
Μέσα σε αυτό το ήδη επιβαρυμένο περιβάλλον, η μεταρρύθμιση του Οικογενειακού Δικαίου στην Κύπρο θέτει επί τάπητος κρίσιμα ζητήματα για το μέλλον των οικογενειακών σχέσεων και, κυρίως, για την πραγματική προστασία των ανηλίκων.
Ανάμεσα στις προτάσεις που έχουν προκαλέσει προβληματισμό βρίσκεται και η δυνατότητα προσωρινής αναστολής της επικοινωνίας με γονέα που φέρεται να ασκεί βία, με σκοπό την άμεση προστασία των θυμάτων ενδοοικογενειακής βίας.
Η προστασία ενός παιδιού από έναν πραγματικά βίαιο γονέα δεν μπορεί και δεν πρέπει να αμφισβητείται. Κανένα παιδί δεν πρέπει να εκτίθεται σε κίνδυνο χάριν της διατήρησης μιας τυπικής επικοινωνίας. Το ερώτημα, όμως, είναι εξίσου σοβαρό: με ποιες εγγυήσεις θα εφαρμόζεται ένα τέτοιο μέτρο και πώς θα διασφαλίζεται ότι δεν θα χρησιμοποιείται καταχρηστικά σε περιπτώσεις έντονης γονικής αντιπαράθεσης;
Η καταγγελία δεν μπορεί να υποκαθιστά από μόνη της την επιβεβαίωση των γεγονότων
Η ύπαρξη καταγγελίας δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με απόδειξη ενοχής καθώς κάτι τέτοιο θα παραβίαζε τις θεμελιώδες αρχές του ποινικού δικαίου και το μανδύα του τεκμηρίου της αθωότητας. Η μεταρρύθμιση του Οικογενειακού Δικαίου στην Κύπρο επαναφέρει στο προσκήνιο ένα κρίσιμο ζήτημα: τη σχέση μεταξύ της ποινικής διερεύνησης καταγγελιών
ενδοοικογενειακής βίας και των αποφάσεων που καθορίζουν την επικοινωνία γονέα και παιδιού.
Η ουσία, επομένως, δεν βρίσκεται μόνο στη δυνατότητα προσωρινής αναστολής της επικοινωνίας, αλλά κυρίως στον τρόπο με τον οποίο διερευνάται μια καταγγελία πριν και κατά τη λήψη μιας τόσο σοβαρής απόφασης. Το ζητούμενο δεν πρέπει να είναι η επιβεβαίωση των ισχυρισμών του παραπονούμενου γονέα, αλλά η αντικειμενική διερεύνηση της αλήθειας και η εξακρίβωση των πραγματικών περιστατικών. Οι αρμόδιοι οφείλουν να εξετάζουν με αμεροληψία όλα τα διαθέσιμα στοιχεία, να διερευνούν όσα ενισχύουν και όσα ενδέχεται να αντικρούουν τους καταγγελλόμενους ισχυρισμούς και να μην αντιμετωπίζουν την καταγγελία ως δεδομένη απόδειξη ενοχής. Διαφορετικά, ελλοχεύει ο κίνδυνος η διαδικασία που θεσπίζεται για την προστασία του παιδιού να οδηγήσει, μέσα από μια ελλιπή ή μονόπλευρη διερεύνηση, στην αδικαιολόγητη απομάκρυνση του από τον έναν γονέα.
Η προστασία του παιδιού δεν υπηρετείται όταν οι αρμόδιοι αναζητούν επιβεβαίωση μιας καταγγελίας, αλλά όταν αναζητούν με αμεροληψία την αλήθεια, ακόμη κι όταν αυτή δεν επιβεβαιώνει τους αρχικούς ισχυρισμούς.
Το φαινόμενο της γονικής αποξένωσης
Στις συγκρουσιακές οικογενειακές διαφορές έχει αναπτυχθεί έντονος προβληματισμός γύρω από συμπεριφορές που μπορούν να υπονομεύσουν τη σχέση ενός παιδιού με τον έναν γονέα. Η συστηματική απαξίωση του άλλου γονέα, η εμπλοκή του παιδιού στη δικαστική διαμάχη, η δημιουργία αισθημάτων ενοχής και η παρεμπόδιση της επικοινωνίας αποτελούν συμπεριφορές που αξίζουν σοβαρή διερεύνηση.
Στη δημόσια συζήτηση, τέτοια φαινόμενα συχνά περιγράφονται με τον όρο «γονική αποξένωση». Κάθε περίπτωση ως τόσο απαιτεί ανεξάρτητη και επιστημονικά τεκμηριωμένη αξιολόγηση.
Ακριβώς γι’ αυτό, η βουλή οφείλει να διαμορφώσει ένα πλαίσιο που να αναγνωρίζει τόσο τον πραγματικό κίνδυνο βίας όσο και την πιθανότητα εργαλειοποίησης των δικαστικών διαδικασιών. Δεν αρκεί να προστατεύουμε το παιδί από έναν ενδεχομένως επικίνδυνο γονέα.
Οφείλουμε, παράλληλα, να το προστατεύουμε από την έκθεση του σε πιέσεις, συγκρούσεις και συμπεριφορές που υπονομεύουν αδικαιολόγητα τη σχέση του με τον άλλο γονέα.
*Γεωργία Τ. Σταυρινοπούλου
Δικηγόρος
