Η σχολική χρονιά οδεύει προς την ολοκλήρωσή της και χιλιάδες μαθητές βρίσκονται ένα βήμα πριν τη συμμετοχή τους στις εξετάσεις, είτε αυτές αφορούν Παγκύπριες, για να κερδίσουν μια θέση σε τριτοβάθμιο εκπαιδευτικό ίδρυμα, είτε για να προβιβαστούν στην επόμενη τάξη του σχολείου, με την πίεση που δέχονται να είναι εξαιρετικά μεγάλη για να πετύχουν τους στόχους τους.
Το τραγικό περιστατικό που καταγράφηκε στην Ελλάδα, με δύο μαθήτριες που έχασαν τη ζωή τους, αναδεικνύει μια σειρά από κοινωνικά ζητήματα που απασχολούν τους νέους, ιδιαίτερα αυτή την περίοδο, λίγο πριν τις εξετάσεις τους. Κάποιοι, βλέπουν μπροστά τους να αναδύεται ένα τεράστιο εμπόδιο, το οποίο θεωρούν ότι δεν μπορούν να υπερπηδήσουν, ενώ άλλοι φοβούνται ότι εάν επιχειρήσουν να το περάσουν θα σκοντάψουν και θα χαθεί το μέλλον τους.
Η θέληση για επιτυχία, είτε σε εξετάσεις, είτε σε οποιανδήποτε άλλη ενασχόληση του κάθε ανθρώπου, είναι θεμιτή. Εξάλλου, όλοι επιθυμούν να είναι οι καλύτεροι σε ότι καταπιάνονται, ωστόσο η ζωή, δυστυχώς ή ευτυχώς, δεν έχει μόνο επιτυχίες. Έχει ημέρες με δύσκολες στιγμές, αποτυχίες που σου διδάσκουν ότι μπορείς να βελτιωθείς, αλλά και ημέρες που κάποιος μπορεί να είναι πνευματικά και σωματικά πιο έτοιμος από εσένα για να πετύχει τον στόχο του.
Καμία εξέταση και κανένα αποτέλεσμα δεν αποτελεί το τέλος ενός δρόμου, ούτε μπορεί να εξισωθεί με την ίδια τη ζωή. Και αυτό πρέπει τόσο το σχολείο, αλλά και η οικογένεια να το περάσει ως μήνυμα στους νέους, οι οποίοι τη συγκεκριμένη περίοδο χρειάζονται όσο ποτέ άλλοτε, στήριξη και αποφόρτιση από την τεράστια πίεση που σηκώνουν στους ώμους τους.
Γιατί μπορεί κάποιες φορές άθελά τους, είτε οι γονείς, είτε το σχολείο, να ανεβάζουν τον πήχη για κάποιον, τόσο ψηλά που ο ίδιος δεν μπορεί να ανταποκριθεί, αλλά ούτε να τον φτάσει, με αποτέλεσμα στο τέλος να αισθάνεται ενοχές ότι τους απογοήτευσε και δεν κατάφερε να τους κάνει χαρούμενους.
Μιλώντας στον REPORTER, η ψυχολόγος Εξελικτικής Κατεύθυνσης, Αριστονίκη Θεοδοσίου-Τρυφωνίδου, έδωσε τις δικές της συμβουλές για το πως οι νέοι πρέπει να διαχειρίζονται το άγχος και την πίεση που βιώνουν λόγω των εξετάσεων, τονίζοντας ότι εχθρός είναι η απουσία εργαλείων για διαχείριση του άγχους και όχι το ίδιο το άγχος. Προτείνει μάλιστα ως λύση την στρατηγική και όχι την αυτοπειθαρχία.
Όπως ανέφερε αρχικά, «θα ξεκινήσω με κάτι που ίσως ακουστεί ανατρεπτικό: το άγχος δεν είναι ο εχθρός. Ο εχθρός είναι η απουσία εργαλείων διαχείρισής του. Σήμερα γνωρίζουμε, από πρόσφατη μετα-ανάλυση του 2025 στο Clinical Psychology Review, ότι οι έφηβοι που εκπαιδεύονται στην αναπλαισίωση του στρες δηλαδή να βλέπουν την καρδιοαναπνευστική διέγερση ως «το σώμα μου προετοιμάζεται να αποδώσει» αντί για «το σώμα μου καταρρέει» παρουσιάζουν έως και 40% λιγότερα συμπτώματα εξεταστικού άγχους».
Πρακτικά, είπε είναι τρία βήματα:
- Ονοματοθεσία: «Αυτό που νιώθω λέγεται άγχος επίδοσης, είναι γνωστό, έχει λύση».
- Αναπλαισίωση: «Η ταχυκαρδία μου είναι ενέργεια, όχι κίνδυνος».
- Προσωρινοποίηση: «Αυτό το συναίσθημα τελειώνει σε 90 λεπτά, όχι για πάντα».
Σημείωσε επίσης πως, «η σύγχρονη νευροεπιστήμη δείχνει ότι ο προμετωπιαίος φλοιός, το κέντρο λογικής και ελέγχου, δεν ωριμάζει πλήρως παρά μετά τα 25. Συνεπώς, ζητάμε από τα παιδιά κάτι βιολογικά δυσκολότερο απ' όσο νομίζουμε. Η λύση δεν είναι η αυτοπειθαρχία. Η λύση είναι η στρατηγική».
Πώς οι γονείς μπορούν να είναι αθόρυβα υποστηρικτικοί
Σε ό,τι αφορά στο κεφάλαιο των γονιών και πως θα πρέπει να αντιμετωπίζουν τα παιδιά τους στις περιόδους των εξετάσεων, εξήγησε πως η λύση είναι η υποστηρικτική αυτονομία. Επικαλούμενη έρευνα του 2026, από το Journal of Child and Family Studies εξήγησε πως η πιο επιβλαβής γονική συμπεριφορά δεν είναι η πίεση, είναι η ασυνέπεια: άλλοτε υπερπροστασία, άλλοτε απόρριψη.
Σημείωσε μάλιστα ότι «η χρυσή τομή ονομάζεται "υποστηρικτική αυτονομία" και αποτελείται από:
- Ενεργητική ακρόαση χωρίς λύσεις. «Ακούω ότι φοβάσαι. Δεν χρειάζεται να λύσω τον φόβο σου. Αρκεί να τον μοιραστείς.»
- Παρουσία χωρίς παρέμβαση – Να είσαι στο σπίτι, όχι πάνω από το γραφείο.
- Ρουτίνες ασφαλείας: Ένα γεύμα χωρίς κουβέντα για διάβασμα. Μια βόλτα 15 λεπτών. Ο εγκέφαλος χρειάζεται αποσυμφόρηση».
Εκφράζοντας επίσης την θέση ότι «οι γονείς που διαβάζουν τις Πανελλήνιες / Παγκύπριες μαζί με τα παιδιά τους, δηλαδή, κυριολεκτικά κάθονται και διαβάζουν δικά τους βιβλία δίπλα τους, μειώνουν δραστικά το αίσθημα μοναξιάς. Το έχω δοκιμάσει στην πράξη και με τα δυο μου παιδιά και τους βοήθησε πολύ. Το αντίθετο δηλαδή, "διάβασε, εγώ πάω να δω τηλεόραση ή να είμαι στο κινητό" δεν βοηθάει».
Μια φράση μπορεί να απομακρύνει την πίεση
Εξηγεί παράλληλα ποιες ενέργειες των γονιών μπορούν να προκαλέσουν μεγαλύτερη πίεση στα παιδιά και θα ήταν καλύτερα να αποφεύγονται, αλλά και πως με μια φράση μπορούν να τους αποφορτίσουν και να δείξουν την έμπρακτη στήριξη στις προσπάθειες που καταβάλουν για να πετύχουν τον στόχο τους.
Ακόμα και η φράση «η ζωή είναι πιο σημαντική από τις εξετάσεις», δημιουργεί αντίθετα αποτελέσματα, όπως επισημαίνει, τονίζοντας ότι «το να λέμε σε ένα παιδί "η ζωή είναι πιο σημαντική" μέσα στην κορύφωση του άγχους είναι σαν να λέμε σε κάποιον που πνίγεται "η αναπνοή είναι σημαντική". Αλήθεια, αλλά άχρηστη ως παρέμβαση».
Η πίεση, επισήμανε, «δεν ασκείται μόνο με λόγια. Ασκείται με:
- Το βλέμμα που κοιτάζει το διαγώνισμα πριν κοιτάξει το παιδί.
- Τη σιωπή στο τραπέζι όταν ο βαθμός είναι μέτριος.
- Τη σύγκριση με τον ξάδελφο που πέρασε Ιατρική».
Επικαλούμενη μελέτη του 2025, από το Πανεπιστήμιο Κρήτης, τονίζει πως «έδειξε ότι το αντιλαμβανόμενο γονικό άγχος (ακόμα κι αν οι γονείς δεν το εκφράζουν λεκτικά) προβλέπει το 32% της διακύμανσης στο εξεταστικό άγχος των παιδιών. Δεν φτάνει να λέμε "δεν πειράζει". Πρέπει να ακτινοβολούμε ότι δεν πειράζει».
Όπως υπέδειξε, «η σωστή φράση δεν είναι "η ζωή είναι πιο σημαντική". Η σωστή φράση είναι "ακόμα κι αν γράψεις μηδέν, ακόμα κι αν αποτύχεις, εγώ θα είμαι εδώ. Και θα βρούμε την επόμενη πόρτα μαζί. Δεν υπάρχει σενάριο που να σε αφήνω μόνο/η"».
Το καθήκον του σχολείου
Από την άλλη, καθήκον για διασφάλιση της ψυχικής υγείας των μαθητών, την περίοδο των εξετάσεων έχει και το σχολείο, αφού πρέπει να εντάξει προγράμματα ψυχοεκπαίδευσης για την αποτυχία, αλλά και να διδάσκεται πως η αποτυχία είναι περιστασιακή και όχι μια μόνιμη κατάσταση.
Κληθείσα να εξηγήσει η κ. Θεοδοσίου πως το σχολείο και η οικογένεια μπορούν να αλλάξουν τον τρόπο σκέψης των παιδιών που νιώθουν ότι οφείλουν να ικανοποιούν τους γονείς τους, είπε ότι «εδώ αγγίζουμε το βαθύτερο στρώμα: την εσωτερικευμένη υποτίμηση της αυτοαξίας. Δεν είναι το παιδί που αποφάσισε ότι η αξία του ίσον ο βαθμός του. Είναι μια διαγενεακή μεταβίβαση που έχει μελετηθεί εκτενώς».
Ανέφερε εξάλλου ότι «μια πρόσφατη έρευνα του 2026 σε ελληνικό δείγμα (Ν=1.204 μαθητές Λυκείου) έδειξε ότι τα παιδιά που αντιλαμβάνονται ότι οι γονείς τους απογοητεύονται (ακόμα κι αν δεν το λένε) μετά από μια χαμηλή επίδοση, εμφανίζουν τριπλάσια πιθανότητα κλινικού άγχους».
Η λύση, είπε «είναι η ρητή άρση της προσδοκίας οι γονείς να πουν ξεκάθαρα, "δεν περιμένω να περάσεις Ιατρική. Περιμένω να προσπαθήσεις με σεβασμό στον εαυτό σου. Και αν αποτύχεις, θα είμαι υπερήφανη για την προσπάθεια, όχι για το αποτέλεσμα".»
Το σχολείο, από την πλευρά του, σημείωσε, «οφείλει να εντάξει προγράμματα ψυχοεκπαίδευσης για την αποτυχία και ανοχή στην ματαίωση, όχι ως μαθήματα χαλάρωσης, αλλά ως γνωστική αναδόμηση της έννοιας της αποτυχίας. Να διδάσκουμε ότι η αποτυχία δεν είναι Θέμα ταυτότητας ("είμαι αποτυχημένος") αλλά περιστασιακή ("απέτυχα σε αυτό το τεστ")».
Το μοντέλο που διασπείρει το άγχος στο χρόνο
Παράλληλα, ως προς το κατά πόσον πρέπει να αλλάξει ο τρόπος καθορισμού του μέλλοντος μέσω εξετάσεων, εξαιτίας του άγχους που προκαλούν, είπε ότι δεν φταίνε οι εξετάσεις, εξηγώντας ότι αυτό που φταίει είναι το μοντέλο μίας ευκαιρίας, μίας διάστασης και μίας αξιολόγησης.
Υπέδειξε ότι «έρευνα του 2025 από το Educational Psychology Review συνέκρινε 14 ευρωπαϊκά εκπαιδευτικά συστήματα. Η Ελλάδα βρίσκεται στις πρώτες θέσεις αντιλαμβανόμενη πίεση και στις τελευταίες σε ευελιξία πρόσβασης. Αντίθετα, συστήματα με πολλαπλούς άξονες αξιολόγησης (portfolio, εργαστήρια, προφορικές εξετάσεις σε βάθος χρόνου) εμφανίζουν σημαντικά χαμηλότερα ποσοστά εξεταστικού άγχους, χωρίς απώλεια ακαδημαϊκής αυστηρότητας».
Αυτή τη στιγμή, συνέχισε, «ο Εθνικός Διάλογος για το Baccalaureate (2026) στην Ελλάδα τουλάχιστον γιατί για την Κύπρο δεν έχω υπόψη μου να γίνεται κάτι αντίστοιχο, κινείται προς την κατεύθυνση:
Βαθμός Πανελλαδικών: 50%.
Σχολική επίδοση διετίας: 30%.
Project / Ερευνητική εργασία: 20%».
Όπως είπε, «αυτό το μοντέλο διασπείρει το άγχος στον χρόνο και η διασπορά είναι το αντίδοτο στην κορύφωση. Η τελική μου θέση: Δεν ζητάμε κατάργηση των εξετάσεων. Ζητάμε απο-απολυτοποίηση της μίας ημέρας. Ζητάμε ένα σύστημα που να λέει στο παιδί "δεν παίζεις τη ζωή σου σε ένα χαρτί. Παίζεις έναν αγώνα με πολλές περιόδους".»
Καταληκτικά, σημείωσε ότι «θα κλείσω με μια φράση που χρησιμοποιώ πάντα σε κρίσιμες παρεμβάσεις: Μετρήστε την επιτυχία ενός σχολείου όχι με τον αριθμό των εισακτέων σε σχολές επιλογής, αλλά με τον αριθμό των μαθητών που νιώθουν ότι αξίζουν αγάπη ακόμα κι όταν αποτυγχάνουν.
