Η έκθεση της Ελεγκτικής Υπηρεσίας για τις Κεντρικές Φυλακές, τρεις μήνες μετά την έκθεση την Επιτροπής Πρόληψης κατά των Βασανιστηρίων (CPT), τον Δεκέμβριο του 2025, η οποία - στην βάση των όσων καταγράφονται - κατατάσσεται στην χειρότερη όλων των εποχών, έρχεται να επιβεβαιώσει για άλλη μια φορά πως το Σωφρονιστικό Ίδρυμα αφέθηκε στον αυτόματο πιλότο, με την εικόνα που παρουσίαζε το Υπουργείο Δικαιοσύνης και ο προκάτοχος του Κώστα Φυτιρή, ο οποίος τρέχει να μαζέψει τα σπασμένα, ουδεμία σχέση έχει με την πραγματικότητα.
Τα τελευταία τρία χρόνια υπήρχαν αρκετές καταγγελίες ενώπιον όλων των αρμοδίων για την κατάσταση στις Φυλακές, όπως αυτή έχει διαμορφωθεί, ενώ στα αξιοσημείωτα είναι το γεγονός ότι η Διεύθυνση άλλαξε τρεις φορές χέρια και αυτή τη στιγμή, ως τέταρτος προσωρινός διορισμός, τα ηνία κρατά η Ανώτερη Λειτουργός, Μαρία Σιαλή, εν αναμονή της πλήρωσης της θέσης του Διευθυντή. Ωστόσο, παρά τις διαδοχικές καταγγελίες, τις πληροφορίες που διακινούνταν, την έκτακτη επίσκεψη της CPT τον Απρίλιο του 2024 μετά τα όσα τέθηκαν ενώπιον της και διάφορα περιστατικά που καταγράφονταν, ο τέως υπουργός Δικαιοσύνης, απέρριπτε τους ισχυρισμούς και έκανε λόγο για ριζοσπαστικές και επαναστατικές αλλαγές στο Σωφρονιστικό Ίδρυμα, ενώ κρατούσε ως σημαία την δημιουργία νέας πτέρυγας, που εγκαινιάστηκε από τον ίδιο και τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, δηλώνοντας πως αντιμετωπίστηκε ως ένα βαθμό το θέμα του υπερπληθυσμού.
Πέραν των όσων κατέγραψε η CPT, για υψηλά επίπεδα βίας, άτυπες ποινές από «ισχυρούς» κρατούμενους, συγκάλυψη περιστατικών και άθλιες και εξευτελιστικές συνθήκες, σημαντικά χαρακτηρίζονται και τα ευρήματα της έκθεσης της Ελεγκτικής Υπηρεσίας, η οποία αποτυπώνει μια κατάσταση που ταυτίζεται με τα ευρήματα της Επιτροπής Πρόληψης κατά των Βασανιστηρίων, αγγίζοντας ωστόσο και τα θέματα που αφορά το προσωπικό, που ως γνωστό είναι υποστελεχωμένο, εντούτοις οι άδειες ασθενείας μελών επιβαρύνουν ακόμη περισσότερο την κατάσταση.
«Η συνολική εικόνα είναι σαφής: τα ζητήματα δεν είναι αποσπασματικά, αλλά συστημικά. Απαιτείται πολιτική απόφαση για εκ βάθρου ανασυγκρότηση του Τμήματος Φυλακών, με ενίσχυση της λογοδοσίας, εκσυγχρονισμό διαδικασιών, ψηφιοποίηση ελέγχων και αποτελεσματική εποπτεία». Αυτό αναφέρει στην κατάληξη του προλόγου του ο Γενικός Ελεγκτής, αποτυπώνοντας με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο την πραγματική εικόνα, σημειώνοντας παράλληλα πως χρειάζεται πολιτική βούληση για αλλαγή την υφιστάμενης κατάστασης, που στην ουσία λειτουργεί σε βάρος τόσο των κρατουμένων όσο και του προσωπικού.
Ένα από τα βασικά προβλήματα των Φυλακών, που έχει αλληλένδετες συνέπειες και επιδεινώνει τις συνθήκες στις Φυλακές, αυξάνοντας παράλληλα και την βία και την ανισότητα, είναι το θέμα του υπερπληθυσμού, που όπως προκύπτει από τις εκθέσεις, το πρόβλημα σε καμία περίπτωση δεν έχει αντιμετωπιστεί με την δημιουργία της νέα πτέρυγας, λαμβάνοντας υπόψη πως ο αριθμός των κρατουμένων είναι έχει φτάσει στους 1200. Ενδεικτική είναι η αναφορά στην έκθεση της Ελεγκτικής, όπου αναφέρει: «Το πρόβλημα του υπερπληθυσμού επιδεινώνεται, καθώς ο αριθμός των κρατουμένων αυξάνεται χωρίς ουσιαστική ενίσχυση της χωρητικότητας, ενώ η υποτροπή σημαντικού ποσοστού αποφυλακισθέντων (15%-20%) τροφοδοτεί εκ νέου το σύστημα. Την ίδια στιγμή, εργαλεία που θα μπορούσαν να αποσυμφορήσουν τις Φυλακές αξιοποιούνται ανεπαρκώς. Ο κατ’ οίκον περιορισμός με ηλεκτρονική επιτήρηση παραμένει περιορισμένος, αφού οι διαθέσιμες συσκευές είναι λίγες και μέρος τους δεν είναι λειτουργικό ή δεσμεύεται για άλλες ανάγκες».
Σημειώνεται ότι το ζήτημα με τα βραχιολάκια, το οποίο κληρονόμησε ο Κώστας Φυτιρής, αναγνωρίστηκε από τον ίδιο από τις πρώτες τους επισκέψεις στις Κεντρικές Φυλακές, δρομολογώντας άμεσα εξελίξεις, με τις οποίες εντός των επόμενων ημερών αναμένονται περίπου 50 συσκευές.
Από εκεί και πέρα, σημαντικό κρίνεται και το εύρημα της Ελεγκτικής Υπηρεσίας σε σχέση με τα κενά που προκύπτουν στην διαχείριση κρίσιμων περιστατικών. Ενώ ο τέως υπουργός Δικαιοσύνης κ. Χαρτσιώτης έκανε λόγο για νέα πρωτόκολλα μετά την απόδραση του ισοβίτη τον Οκτώβριο του 2024, η Ελεγκτική στην έκθεση της αναφέρει πως στο επιχειρησιακό σκέλος, η απουσία ολοκληρωμένων πρωτοκόλλων για κρίσιμα περιστατικά και η μη πλήρης εφαρμογή υφιστάμενων διαδικασιών αυξάνουν τον κίνδυνο αστοχιών, ενώ αναφέρει ότι η εικόνα επιβαρύνεται από την προβληματική σύνθεση των αντιοχλαγωγικών ομάδων, με ελλείψεις σε προσωπικό, σχέδιο δράσης και ασκήσεις ετοιμότητας.
Ελεγκτική: Στο ΤΦ δεν υπάρχουν καθορισμένα πρωτόκολλα ενεργειών, στα οποία να περιγράφονται οι διαδικασίες και οι ενέργειες που πρέπει να ακολουθούν οι δεσμοφύλακες σε επιχειρησιακά περιστατικά (π.χ. απόδραση κρατουμένου, απόπειρα βιαιοπραγίας μεταξύ κρατουμένων ή κατά δεσμοφυλάκων, απόπειρα αυτοκτονίας, ανταρσία/οχλαγωγία μεγάλης κλίμακας, πιθανή εξωτερική προσβολή των Φυλακών κ.λπ.), ή σε λειτουργικά θέματα (π.χ. σίτιση κρατουμένων, εξειδικευμένες πρόνοιες βάσει των δεδομένων που ισχύουν για το προσωπικό των Φυλακών σε σχέση με την παρακολούθηση του ωραρίου απασχόλησης και τη λήψη αδειών). Για τον χειρισμό ορισμένων θεμάτων, η Διεύθυνση εκδίδει ενδοτμηματικές εντολές, η εφαρμογή των οποίων ατονεί με την πάροδο του χρόνου, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις όπου σημειώνονται αλλαγές προσωπικού, με αποτέλεσμα οι νέοι δεσμοφύλακες να μην ενημερώνονται επαρκώς με τις ισχύουσες οδηγίες. Η Διεύθυνση, αντιλαμβανόμενη το υφιστάμενο κενό, έχει ήδη ξεκινήσει τη διαδικασία ετοιμασίας πρωτοκόλλων ενεργειών. Συγκεκριμένα, στις 21.11.2024 εκδόθηκε το Πρωτόκολλο Ενεργειών με θέμα «Μετακινήσεις εκτός Φυλακών – Άδεια ή μεταφορά με συνοδεία», το οποίο ωστόσο δεν έχει ακόμη εφαρμοστεί πλήρως. Επιπλέον, δύο ακόμη πρωτόκολλα βρίσκονται σε προχωρημένο στάδιο ετοιμασίας.
Πέραν των πιο πάνω, η Ελεγκτική καταγράφει αδυναμίες στη διαχείριση προσωπικού και συγκεκριμένα στην καταγραφή παρουσίας και σημαντικές αποκλίσεις μεταξύ συστημάτων, που δυσχεραίνουν την επαλήθευση του χρόνου εργασίας. Οι ελλείψεις τεκμηρίωσης υπερωριών και επιδομάτων, όπως αναφέρει, αυξάνουν τον κίνδυνο λανθασμένων πληρωμών, ενώ καταγράφονται περιπτώσεις υπερβάσεων ωραρίου και ανεπαρκούς ελέγχου, με άμεσες επιπτώσεις στην πειθαρχία, τη δικαιοσύνη μεταξύ προσωπικού και τη δημοσιονομική διαφάνεια. Στο πεδίο των αναρρωτικών αδειών, τα δεδομένα δείχνουν επαναλαμβανόμενες υπερβάσεις του ανώτατου ετήσιου ορίου άδειας ασθενείας των 42 ημερών από σημαντικό αριθμό προσωπικού, με ενδείξεις ασυνέπειας μεταξύ ιατρικών πιστοποιητικών και καταχωρίσεων στο σύστημα του ΓεΣΥ, καθώς και καθυστερήσεις σε παραπομπές και απαντήσεις Ιατροσυμβουλίων, κατάσταση που υπονομεύει τη στελέχωση και επιβαρύνει την επιχειρησιακή επάρκεια.
Από τα ευρήματα του ελέγχου προκύπτουν σοβαρές υπόνοιες σύμπραξης μεταξύ ιατρών και δεσμοφυλάκων, με σκοπό τη δημιουργία και κατάθεση ψευδών παραστάσεων και, κατ’ επέκταση, την εξαπάτηση του κράτους. Η Ελεγκτική Υπηρεσία παρέπεμψε το ζήτημα στα αρμόδια όργανα για περαιτέρω διερεύνηση, ωστόσο τις άδειες του προσωπικού είχε ζητήσει πριν την έκθεση της Ελεγκτικής και ο Κώστας Φυτιρής, ο οποίος εντόπισε τα ζητήματα που προκύπτουν, εξού και δρομολόγησε αλλαγές στις διαδικασίες με τα Ιατροσυμβούλιο.
Σε ό,τι αφορά το θέμα του υπερπληθυσμού, η Ελεγκτική Υπηρεσία καταγράφει ότι τα στοιχεία της περιόδου 2016–2025 δείχνουν ραγδαία αύξηση του αριθμού των κρατουμένων στις Κεντρικές Φυλακές, από 632 άτομα το 2020 σε 1.167 το 2025, δηλαδή αύξηση κατά περίπου 75%.
Σύμφωνα με αναφορά της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων του Συμβουλίου της Ευρώπης (CPT), στην τελευταία της έκθεση τον Δεκέμβριο του 2025, ο πληθυσμός των Φυλακών κατά την περίοδο 1-4.4.2025 ανερχόταν σε 1.123 άτομα που κρατούνταν σε κελιά συνολικής χωρητικότητας 911 θέσεων (χωρητικότητα 123%), γεγονός που δηλώνει ξεκάθαρα την ύπαρξη σοβαρού προβλήματος υπερπληθυσμού.
Παρά τις περίπου 200 αποφυλακίσεις τους τελευταίους μήνες, οι Φυλακές παραμένουν ασφυκτικά γεμάτες, με τον υπουργό Δικαιοσύνης να πραγματοποιεί προ ημερών σύσκεψη με όλες τις εμπλεκόμενες υπηρεσίας, ώστε να επιτάχυνση διαδικασιών επιστροφής ή μεταφοράς αλλοδαπών στις χώρες καταγωγής τους.
Πάντως, ένα άλλο στοιχείο που προκαλεί ενδιαφέρον στην έκθεση της Ελεγκτικής Υπηρεσίας, αφορά τους κανονισμούς και την σύσταση για εκσυγχρονισμό τους. Και αυτό διότι, όπως αναφέρει, διαπιστώθηκε ότι τα άρθρα 50-57 των περί Φυλακών (Γενικών) Κανονισμών του 1997 περιλαμβάνουν πρόνοιες που αφορούν σε θανατοποινίτες, παρόλο που η θανατική ποινή στην Κύπρο καταργήθηκε με την τροποποίηση του Ποινικού Κώδικα το 1983 και την κύρωση του 13ου πρωτοκόλλου της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Προάσπιση των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και Θεμελιωδών Ελευθεριών το 2003.
Έκθεση CPT
Yπενθυμίζεται πως η CPT στην έκθεση της, μετά την έκτακτη επίσκεψη της τον Απρίλιο του 2024, καθώς ενώπιον της είχαν τεθεί διάφορες καταγγελίες, αναφέρθηκε σε χρόνια έλλειψη προσωπικού πρώτης γραμμής, «η οποία έχει επιτρέψει σε ισχυρότερες ομάδες κρατουμένων να κυριαρχούν και να επιβάλλουν άτυπες ποινές, υπονομεύοντας την ασφάλεια και την τάξη. Οι κυπριακές αρχές χρειάζεται επειγόντως να προσλάβουν και να εκπαιδεύσουν περισσότερο προσωπικό και να επανακτήσουν τον έλεγχο των φυλακών, καθώς και να επανεξετάσουν την πολιτική πρόληψης της βίας στις φυλακές».
Επίσης, καταγράφει πως, «οι συνθήκες διαβίωσης στις Κεντρικές Φυλακές παραμένουν πολύ κακές, επηρεασμένες από τον σοβαρό υπερπληθυσμό, με έως και τέσσερις κρατούμενους να μοιράζονται κελιά μικρότερα των 6 τ.μ., στα οποία δύο άτομα αναγκάζονται να κοιμούνται σε στρώματα στο πάτωμα, όταν τέτοια κελιά δεν επαρκούν ούτε για ένα άτομο. Η πρόσβαση στις τουαλέτες παραμένει ανεπαρκής, με περισσότερα από τα μισά τμήματα να μην διαθέτουν αποχωρητήρια εντός κελιού. Λόγω της έλλειψης προσωπικού ώστε να επιτρέπεται στους κρατουμένους να χρησιμοποιούν τις τουαλέτες του τμήματος κατά τη διάρκεια της νύχτας, οι κρατούμενοι αναγκάζονταν να ουρούν σε μπουκάλια και, κατά καιρούς, να αφοδεύουν σε σακούλες. Η Επιτροπή θεωρεί αυτή την πρακτική εξευτελιστική».
Η CPT διαπίστωσε επίσης ότι παιδιά και νεαροί ενήλικες εξακολουθούσαν να κρατούνται σε ακατάλληλες και ανθυγιεινές συνθήκες στις Κεντρικές, ενώ «ορισμένοι ανήλικοι κοιμούνταν σε στρώματα στο πάτωμα, σε κελιά με μούχλα και γκράφιτι, και δεν είχαν πρόσβαση σε εκπαίδευση ή ουσιαστικές δραστηριότητες. Πολλά παιδιά ανέφεραν ότι ένιωθαν κρύο, πείνα και πλήξη».
Επιπρόσθετα, καταγράφει πως η παροχή ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης στις Κεντρικές Φυλακές παραμένει ανεπαρκής, λέγοντας πως «το ιατρικό απόρρητο πρέπει να ενισχυθεί· για παράδειγμα, η χορήγηση φαρμάκων θα πρέπει να γίνεται από ιατρικό προσωπικό και όχι από σωφρονιστικούς υπαλλήλους. Η CPT προτρέπει επίσης τις αρχές να αναπτύξουν μια ολοκληρωμένη πολιτική πρόληψης αυτοκτονιών και να ενισχύσουν την ανταπόκριση στις περιπτώσεις χρήσης ουσιών».
