Αν θέλουμε να είμαστε τίμιοι και ειλικρινείς με τους εαυτούς μας, τότε οφείλουμε να παραδεχθούμε ότι, αν κάποιος «υποφέρει» συστηματικά από την περιγραφή ενός ποδοσφαιρικού αγώνα (στην τηλεόραση, στο ραδιόφωνο, στον έντυπο ή ηλεκτρονικό Τύπο), αυτή είναι η ελληνική γλώσσα.
Έστω κι αν η συχνή επανάληψη τα έχει μετατρέψει πρακτικά σε κλισέ ή αργό, τα λεκτικά ατοπήματα σε μια ποδοσφαιρική περιγραφή παραμένουν και πολλά και σημαντικά. Λίγες ώρες πριν μας αποχαιρετίσει το 2018, ας απαριθμήσουμε κάποια από τα πιο… βαριά, με την ελπίδα το 2019 να μας βρει όλους σοφότερους και προσεκτικότερους.
1. «Κάτω από τα δοκάρια»: Δεν υπάρχει περίπτωση να μην το ακούσουμε στην ανάγνωση της ενδεκάδας μιας ομάδας. Δεν προκαλεί πλέον την παραμικρή εντύπωση, αλλά δεν παύει να είναι (μεγάλο) λάθος. Ο τερματοφύλακας στην εστία στέκεται κάτω από ένα (και μόνο) δοκάρι: το οριζόντιο. Όποιος έλεγε «ανάμεσα στα δοκάρια», θα ήταν ολόσωστος και ακριβολόγος, αλλά αναζητείται ακόμη ο πρώτος που θα το πει…
2. «Ξεκίνησε ο αγώνας»: Το ρήμα «ξεκινώ» προϋποθέτει κίνηση. Ο αγώνας όμως δεν κινείται, άρα δεν ξεκινά. Οι παίκτες ξεκινούν (π.χ. μια κούρσα). Ο αγώνας αρχίζει.
3. «Ο διαιτητής υποδεικνύει»: Αν αυτό συνέβαινε πραγματικά, τότε ουδείς ποδοσφαιριστής θα διαμαρτυρόταν. Απλά θα… προσπερνούσε την υπόδειξη και θα συνέχιζε το παιχνίδι. Κι αυτό, διότι το υποδεικνύω σημαίνει «δείχνω έναν τρόπο, καθοδηγώ, συμβουλεύω» και, φυσικά, δεν έχει δεσμευτικό χαρακτήρα. Οι αποφάσεις του διαιτητή όμως είναι νόμος για το παιχνίδι. Γι’ αυτό ο διαιτητής σφυρίζει, αποφασίζει, καταλογίζει, αλλά σίγουρα ΔΕΝ υποδεικνύει (σ.σ. αυτό το κάνουν οι βοηθοί του, τους οποίους εκείνος έχει το ελεύθερο να μη λάβει υπόψη του).
4. «Ο παίκτης ανεβαίνει/κατεβαίνει. Η ομάδα παίζει ψηλά/χαμηλά»: Το ακούει ο ποδοσφαιρικά αδαής κι αναρωτιέται, αν το γήπεδο είναι σε ισάδα ή σε… βουνοπλαγιά. Αφήστε που αυτός που «ανεβαίνει» στη μία φάση, στην επόμενη κάνοντας την ίδια κίνηση πιστώνεται μια… κατεβασιά! Τι συμβαίνει στην πραγματικότητα; Οι παίκτες και οι ομάδες κινούνται προς τα μπρος και τα προς τα πίσω, προωθούνται και οπισθοχωρούν.
5. «Κυριολεκτικά»: Ας θυμηθούμε όλες εκείνες τις φορές που έχουμε ακούσει ότι «η κερκίδα/το γήπεδο παίρνει κυριολεκτικά φωτιά» ή ότι «ο παίκτης κυριολεκτικά εκτελεί/κρεμά τον αντίπαλο τερματοφύλακα». Ας αναλογιστούμε τώρα πόσες από εκείνες τις φορές εμφανίστηκε στο γήπεδο η πυροσβεστική ή η αστυνομία και το γραφείο τελετών (φτου, σκόρδα!). Όλα τα υπόλοιπα περιττεύουν…
6. «Οι χρόνοι των καθυστερήσεων»: Ενεστώτας, Παρατατικός, Μέλλοντας (Εξακολουθητικός, Συνοπτικός), Αόριστος, Παρακείμενος, Υπερσυντέλικος, Συντελεσμένος Μέλλοντας; Προφανώς, όχι. Τότε; Αν ο ένας χρόνος είναι ο γνωστός (αυτός που μετριέται σε δευτερόλεπτα, λεπτά και ώρες), τότε ποιοι είναι οι υπόλοιποι, μαζί με τους οποίους συνθέτει τους… χρόνους των καθυστερήσεων; Ο ευρών (την απάντηση), ας ενημερώσει την κοινή λογική.
7. «Το τετράγωνο, τα τετράγωνα»: Χρησιμοποιούνται ως συνώνυμα της μικρής ή/και της μεγάλης περιοχής, οι οποίες ωστόσο (όπως και όλο το γήπεδο, άλλωστε) δεν είναι τετράγωνες, διότι δεν έχουν όλες τις πλευρές ίσες. Είναι και οι δύο ορθογώνια παραλληλόγραμμα, αλλά ουδέποτε τις έχουμε ακούσει έτσι…
8. «Με εύστοχη εκτέλεση πέναλτι»: Το έχουμε ακούσει και το έχουμε δει γραμμένο στην περιγραφή ενός γκολ. Το γεγονός ότι, αν η εκτέλεση ήταν άστοχη, δεν θα υπήρχε γκολ, προφανώς λογίζεται ως ασήμαντη λεπτομέρεια.
9. «Παίρνει μέτρα στο γήπεδο»: Τι είδους μέτρα; Ήπια ή σκληρά; Αποτελεσματικά ή όχι; Σε κάθε περίπτωση το «παίρνω μέτρα» δεν ισοδυναμεί με το «κερδίζω μέτρα».
10. «Του/τον Απόλλων»: Ο πιο… ταλαιπωρημένος θεός της μυθολογίας στα γήπεδα της Ελλάδας και της Κύπρου. Η αρχαιοελληνική ονομαστική μπερδεύει κατά τα φαινόμενα πολλούς που χρησιμοποιούν τη λέξη, σαν να είναι ξένη και άκλιτη. Φυσικά η λέξη κλίνεται και στα αρχαία ελληνικά (του Απόλλωνος, τον Απόλλωνα) όσο και στα νέα (του Απόλλωνα, τον Απόλλωνα).
11. «Τουλάχιστον/ακόμη»: Και τα δύο είναι επιρρήματα, αλλά χρησιμοποιούνται ως επίθετα. «Έχασε πέντε τουλάχιστον ευκαιρίες», «μένουν δέκα ακόμη λεπτά». Τι σημαίνει, αλήθεια, τουλάχιστον ευκαιρίες; Ότι στην πραγματικότητα ήταν σούπερ κλασικές ευκαιρίες; Τι σημαίνει, αλήθεια, ακόμη λεπτά; Ότι τώρα είναι λεπτά, αλλά σε λίγο θα γίνουν κάτι άλλο; Η σωστή χρήση είναι «έχασε τουλάχιστον πέντε ευκαιρίες» και «μένουν ακόμη δέκα λεπτά».
12. «Ο παίκτης γίνεται/είναι 30 χρονών»: Σύμφωνοι, αυτό δεν το ακούμε μόνο στις ποδοσφαιρικές περιγραφές. Παραμένει, ωστόσο, σημαντικό λάθος. Το ουσιαστικό «χρόνος» κλίνεται στον πληθυντικό ως ακολούθως: οι χρόνοι, των χρόνων, τους χρόνους κ.λπ. Άρα ένας παίκτης είναι 30 ετών ή χρόνων.
13. «Όπου»: «Στην προηγούμενη αναμέτρηση, όπου…», «πάσαρε στον συμπαίκτη του, όπου…» και πάει λέγοντας. Το «όπου» όμως δηλώνει αποκλειστικά τόπο, δεν αντικαθιστά (όσο κι αν… βολεύει λεκτικά) ούτε χρονικούς προσδιορισμούς ούτε αναφορικές αντωνυμίες.
13. «Πορτιέρο»: Η πρώτη από τις ανύπαρκτες λέξεις. Στα ιταλικά ο τερματοφύλακας είναι πορτιέρε, στα ισπανικό πορτέρο, αλλά λέξη «πορτιέρο» δεν υπάρχει σε οποιαδήποτε γλώσσα
14. «Φανταστικός-η-ό»: Έχουμε ακούσει για «φανταστικό παίκτη», «φανταστική απόκρουση» και «φανταστικό σουτ». Και στις τρεις περιπτώσεις η αναφορά είναι για έναν παίκτη, μια απόκρουση κι ένα σουτ που βλέπουμε μπροστά μας εκείνη τη στιγμή. Φανταστικός, ωστόσο, είναι αυτός που έχει δημιουργήσει η φαντασία, που υπάρχει μόνο σε αυτήν και όχι στην πραγματικότητα.
15. «Υπεραριθμία»: Η ύπαρξη του επιθέτου «υπεράριθμος» έχει οδηγήσει πολλούς στη χρήση του συγκεκριμένου ουσιαστικού, το οποίο ωστόσο είναι… ανύπαρκτο. Ούτε καν η… αρρυθμία δεν υπάρχει σε υπερθετική έκδοση. Αριθμητικό πλεονέκτημα, συνεπώς, και είμαστε εντάξει.
16. «Διακύβευμα»: Παρόμοια περίπτωση με την προηγούμενη. Το ρήμα διακυβεύω (διακυβεύομαι, στην παθητική φωνή) υφίσταται μεν, αλλά το ουσιαστικό που προκύπτει από αυτό δεν είναι το διακύβευμα, αλλά διακύβευση.
Έστω κι αν η συχνή επανάληψη τα έχει μετατρέψει πρακτικά σε κλισέ ή αργό, τα λεκτικά ατοπήματα σε μια ποδοσφαιρική περιγραφή παραμένουν και πολλά και σημαντικά. Λίγες ώρες πριν μας αποχαιρετίσει το 2018, ας απαριθμήσουμε κάποια από τα πιο… βαριά, με την ελπίδα το 2019 να μας βρει όλους σοφότερους και προσεκτικότερους.
1. «Κάτω από τα δοκάρια»: Δεν υπάρχει περίπτωση να μην το ακούσουμε στην ανάγνωση της ενδεκάδας μιας ομάδας. Δεν προκαλεί πλέον την παραμικρή εντύπωση, αλλά δεν παύει να είναι (μεγάλο) λάθος. Ο τερματοφύλακας στην εστία στέκεται κάτω από ένα (και μόνο) δοκάρι: το οριζόντιο. Όποιος έλεγε «ανάμεσα στα δοκάρια», θα ήταν ολόσωστος και ακριβολόγος, αλλά αναζητείται ακόμη ο πρώτος που θα το πει…
2. «Ξεκίνησε ο αγώνας»: Το ρήμα «ξεκινώ» προϋποθέτει κίνηση. Ο αγώνας όμως δεν κινείται, άρα δεν ξεκινά. Οι παίκτες ξεκινούν (π.χ. μια κούρσα). Ο αγώνας αρχίζει.
3. «Ο διαιτητής υποδεικνύει»: Αν αυτό συνέβαινε πραγματικά, τότε ουδείς ποδοσφαιριστής θα διαμαρτυρόταν. Απλά θα… προσπερνούσε την υπόδειξη και θα συνέχιζε το παιχνίδι. Κι αυτό, διότι το υποδεικνύω σημαίνει «δείχνω έναν τρόπο, καθοδηγώ, συμβουλεύω» και, φυσικά, δεν έχει δεσμευτικό χαρακτήρα. Οι αποφάσεις του διαιτητή όμως είναι νόμος για το παιχνίδι. Γι’ αυτό ο διαιτητής σφυρίζει, αποφασίζει, καταλογίζει, αλλά σίγουρα ΔΕΝ υποδεικνύει (σ.σ. αυτό το κάνουν οι βοηθοί του, τους οποίους εκείνος έχει το ελεύθερο να μη λάβει υπόψη του).
4. «Ο παίκτης ανεβαίνει/κατεβαίνει. Η ομάδα παίζει ψηλά/χαμηλά»: Το ακούει ο ποδοσφαιρικά αδαής κι αναρωτιέται, αν το γήπεδο είναι σε ισάδα ή σε… βουνοπλαγιά. Αφήστε που αυτός που «ανεβαίνει» στη μία φάση, στην επόμενη κάνοντας την ίδια κίνηση πιστώνεται μια… κατεβασιά! Τι συμβαίνει στην πραγματικότητα; Οι παίκτες και οι ομάδες κινούνται προς τα μπρος και τα προς τα πίσω, προωθούνται και οπισθοχωρούν.
5. «Κυριολεκτικά»: Ας θυμηθούμε όλες εκείνες τις φορές που έχουμε ακούσει ότι «η κερκίδα/το γήπεδο παίρνει κυριολεκτικά φωτιά» ή ότι «ο παίκτης κυριολεκτικά εκτελεί/κρεμά τον αντίπαλο τερματοφύλακα». Ας αναλογιστούμε τώρα πόσες από εκείνες τις φορές εμφανίστηκε στο γήπεδο η πυροσβεστική ή η αστυνομία και το γραφείο τελετών (φτου, σκόρδα!). Όλα τα υπόλοιπα περιττεύουν…
6. «Οι χρόνοι των καθυστερήσεων»: Ενεστώτας, Παρατατικός, Μέλλοντας (Εξακολουθητικός, Συνοπτικός), Αόριστος, Παρακείμενος, Υπερσυντέλικος, Συντελεσμένος Μέλλοντας; Προφανώς, όχι. Τότε; Αν ο ένας χρόνος είναι ο γνωστός (αυτός που μετριέται σε δευτερόλεπτα, λεπτά και ώρες), τότε ποιοι είναι οι υπόλοιποι, μαζί με τους οποίους συνθέτει τους… χρόνους των καθυστερήσεων; Ο ευρών (την απάντηση), ας ενημερώσει την κοινή λογική.
7. «Το τετράγωνο, τα τετράγωνα»: Χρησιμοποιούνται ως συνώνυμα της μικρής ή/και της μεγάλης περιοχής, οι οποίες ωστόσο (όπως και όλο το γήπεδο, άλλωστε) δεν είναι τετράγωνες, διότι δεν έχουν όλες τις πλευρές ίσες. Είναι και οι δύο ορθογώνια παραλληλόγραμμα, αλλά ουδέποτε τις έχουμε ακούσει έτσι…
8. «Με εύστοχη εκτέλεση πέναλτι»: Το έχουμε ακούσει και το έχουμε δει γραμμένο στην περιγραφή ενός γκολ. Το γεγονός ότι, αν η εκτέλεση ήταν άστοχη, δεν θα υπήρχε γκολ, προφανώς λογίζεται ως ασήμαντη λεπτομέρεια.
9. «Παίρνει μέτρα στο γήπεδο»: Τι είδους μέτρα; Ήπια ή σκληρά; Αποτελεσματικά ή όχι; Σε κάθε περίπτωση το «παίρνω μέτρα» δεν ισοδυναμεί με το «κερδίζω μέτρα».
10. «Του/τον Απόλλων»: Ο πιο… ταλαιπωρημένος θεός της μυθολογίας στα γήπεδα της Ελλάδας και της Κύπρου. Η αρχαιοελληνική ονομαστική μπερδεύει κατά τα φαινόμενα πολλούς που χρησιμοποιούν τη λέξη, σαν να είναι ξένη και άκλιτη. Φυσικά η λέξη κλίνεται και στα αρχαία ελληνικά (του Απόλλωνος, τον Απόλλωνα) όσο και στα νέα (του Απόλλωνα, τον Απόλλωνα).
11. «Τουλάχιστον/ακόμη»: Και τα δύο είναι επιρρήματα, αλλά χρησιμοποιούνται ως επίθετα. «Έχασε πέντε τουλάχιστον ευκαιρίες», «μένουν δέκα ακόμη λεπτά». Τι σημαίνει, αλήθεια, τουλάχιστον ευκαιρίες; Ότι στην πραγματικότητα ήταν σούπερ κλασικές ευκαιρίες; Τι σημαίνει, αλήθεια, ακόμη λεπτά; Ότι τώρα είναι λεπτά, αλλά σε λίγο θα γίνουν κάτι άλλο; Η σωστή χρήση είναι «έχασε τουλάχιστον πέντε ευκαιρίες» και «μένουν ακόμη δέκα λεπτά».
12. «Ο παίκτης γίνεται/είναι 30 χρονών»: Σύμφωνοι, αυτό δεν το ακούμε μόνο στις ποδοσφαιρικές περιγραφές. Παραμένει, ωστόσο, σημαντικό λάθος. Το ουσιαστικό «χρόνος» κλίνεται στον πληθυντικό ως ακολούθως: οι χρόνοι, των χρόνων, τους χρόνους κ.λπ. Άρα ένας παίκτης είναι 30 ετών ή χρόνων.
13. «Όπου»: «Στην προηγούμενη αναμέτρηση, όπου…», «πάσαρε στον συμπαίκτη του, όπου…» και πάει λέγοντας. Το «όπου» όμως δηλώνει αποκλειστικά τόπο, δεν αντικαθιστά (όσο κι αν… βολεύει λεκτικά) ούτε χρονικούς προσδιορισμούς ούτε αναφορικές αντωνυμίες.
13. «Πορτιέρο»: Η πρώτη από τις ανύπαρκτες λέξεις. Στα ιταλικά ο τερματοφύλακας είναι πορτιέρε, στα ισπανικό πορτέρο, αλλά λέξη «πορτιέρο» δεν υπάρχει σε οποιαδήποτε γλώσσα
14. «Φανταστικός-η-ό»: Έχουμε ακούσει για «φανταστικό παίκτη», «φανταστική απόκρουση» και «φανταστικό σουτ». Και στις τρεις περιπτώσεις η αναφορά είναι για έναν παίκτη, μια απόκρουση κι ένα σουτ που βλέπουμε μπροστά μας εκείνη τη στιγμή. Φανταστικός, ωστόσο, είναι αυτός που έχει δημιουργήσει η φαντασία, που υπάρχει μόνο σε αυτήν και όχι στην πραγματικότητα.
15. «Υπεραριθμία»: Η ύπαρξη του επιθέτου «υπεράριθμος» έχει οδηγήσει πολλούς στη χρήση του συγκεκριμένου ουσιαστικού, το οποίο ωστόσο είναι… ανύπαρκτο. Ούτε καν η… αρρυθμία δεν υπάρχει σε υπερθετική έκδοση. Αριθμητικό πλεονέκτημα, συνεπώς, και είμαστε εντάξει.
16. «Διακύβευμα»: Παρόμοια περίπτωση με την προηγούμενη. Το ρήμα διακυβεύω (διακυβεύομαι, στην παθητική φωνή) υφίσταται μεν, αλλά το ουσιαστικό που προκύπτει από αυτό δεν είναι το διακύβευμα, αλλά διακύβευση.
