Η χρηματοοικονομική ανεξαρτησία αποτελεί βασική προϋπόθεση για την ουσιαστική ενδυνάμωση των γυναικών, την προσωπική τους ασφάλεια και τη δυνατότητα να διαμορφώνουν οι ίδιες το μέλλον τους. Ωστόσο, στην Κύπρο, σημαντικές προκλήσεις εξακολουθούν να περιορίζουν την οικονομική τους αυτονομία, από το μισθολογικό χάσμα και τις αυξημένες οικογενειακές υποχρεώσεις μέχρι την περιορισμένη συμμετοχή στον μακροπρόθεσμο οικονομικό και συνταξιοδοτικό σχεδιασμό.
Παράλληλα, τα στοιχεία καταδεικνύουν ότι πολλές γυναίκες δεν διαθέτουν επαρκές οικονομικό απόθεμα για να αντιμετωπίσουν απρόοπτες ανάγκες, ενώ η γνώση δεν μεταφράζεται πάντοτε σε αυτοπεποίθηση και ενεργό συμμετοχή στις οικονομικές αποφάσεις. Πώς μπορούν, λοιπόν, οι γυναίκες να αποκτήσουν μεγαλύτερο έλεγχο στα οικονομικά τους; Ποιος είναι ο ρόλος της χρηματοοικονομικής παιδείας και ποιες αλλαγές χρειάζονται ώστε η οικονομική ανεξαρτησία να γίνει πραγματικότητα για περισσότερες γυναίκες;
Στη συνέντευξη που ακολουθεί, η Έλενα Καρκώτη, Λειτουργός Α’ στο Τμήμα Στρατηγικής, Διεθνών Σχέσεων και Επικοινωνίας της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς Κύπρου και υπεύθυνη για τη χρηματοοικονομική επιμόρφωση του κοινού, αναλύει τις προκλήσεις, παρουσιάζει ενδιαφέροντα στοιχεία για τη χρηματοοικονομική συμπεριφορά των γυναικών στην Κύπρο και εξηγεί γιατί η πραγματική ενδυνάμωση προϋποθέτει γνώση, αυτοπεποίθηση, πρακτική εμπειρία και ουσιαστική συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων. Στέλνει, παράλληλα, ένα ξεκάθαρο μήνυμα: οι γυναίκες πρέπει να ενημερώνονται, να διεκδικούν και να αποφασίζουν οι ίδιες για τα χρήματά τους.
Η κ. Καρκώτη είναι επίσης υποψήφια Διδάκτωρ στα Χρηματοοικονομικά με επικέντρωση στα Χρηματοοικονομικά του Νοικοκυριού (Household Finance) και τον Χρηματοοικονομικό Αλφαβητισμό (Financial Literacy).
- Διαβάστε επίσης: Μαθήματα από χρηματοοικονομικά λάθη που πληρώσαμε ακριβά...«Νόμιζα ότι έκανα μια έξυπνη επένδυση, αλλά έχασα τα πάντα»
Τι σημαίνει στην πράξη χρηματοοικονομική ευημερία και ανεξαρτησία για μια γυναίκα;
Σημαίνει ότι μια γυναίκα μπορεί να καλύπτει τις ανάγκες της, να αντιμετωπίζει ένα απρόοπτο έξοδο, να σχεδιάζει το μέλλον της και, πολύ σημαντικό, να έχει λόγο στις αποφάσεις που αφορούν τα χρήματά της και της οικογένειάς της. Συνεπώς, δεν είναι αρκετό μια γυναίκα να έχει καλό εισόδημα για να αισθάνεται οικονομικά ασφαλής. Η χρηματοοικονομική ενδυνάμωση στηρίζεται σε τέσσερα στοιχεία: γνώση, αυτοπεποίθηση, πρακτική εμπειρία και ουσιαστική συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων. Το ζητούμενο είναι να μπορεί η κάθε γυναίκα να κατανοεί τις επιλογές της και να διαμορφώνει η ίδια την οικονομική της πορεία. Σύμφωνα με ευρήματα του Financial Wellbeing Institute για το 2025, μόλις τέσσερις στις δέκα γυναίκες στην Κύπρο έχουν φυλάξει χρήματα ώστε να μπορούν να αντιμετωπίσουν μια έκτακτη ανάγκη ή ένα έκτακτο έξοδο, χωρίς δηλαδή να χρειαστεί να δανειστούν. Το στοιχείο αυτό αναδεικνύει τη σημασία του έγκαιρου οικονομικού σχεδιασμού. Αυτή ακριβώς είναι και η φιλοσοφία του Οδηγού Επενδυτών για τη Χρηματοοικονομική Ανεξαρτησία, που εξέδωσε φέτος η Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς Κύπρου, με ιδιαίτερη έμφαση στις γυναίκες. Ο Οδηγός αναδεικνύει ότι οικονομική ανεξαρτησία σημαίνει να ξέρεις πώς να διαχειρίζεσαι το εισόδημά σου, να αποταμιεύεις και να αποφασίζεις για το μέλλον σου.
Ποια άλλα στοιχεία έχουμε για τις γυναίκες στην Κύπρο και τι δεν γνωρίζουμε ακόμη;
Διαθέτουμε αρκετά ενδιαφέροντα στοιχεία, αλλά εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικά κενά που χρειάζεται να καλυφθούν μέσα από περισσότερη έρευνα. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, το Ευρωβαρόμετρο του 2023 κατέγραψε ότι υψηλό χρηματοοικονομικό αλφαβητισμό κατέχει μόλις το 19% των γυναικών, έναντι 34% των ανδρών. Τα ευρήματα για την Κύπρο δείχνουν μικρότερη διαφορά μεταξύ των φύλων. Για παράδειγμα ο ΟΟΣΑ κατέγραψε 13,8% για τις γυναίκες και 19,6% για τους άντρες στο ελάχιστο συνολικό όριο χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού. Από την άλλη πλευρά, μόνο το 30,6% των γυναικών δήλωσε ότι θέτει μακροπρόθεσμους οικονομικούς στόχους, έναντι 33,5% των ανδρών. Σε γενικές γραμμές, από τις έρευνες μπορούμε να συμπεράνουμε ότι οι γυναίκες δεν υστερούν σε κάθε πτυχή της χρηματοοικονομικής γνώσης και συμπεριφοράς. Τα ερευνητικά δεδομένα μας βοηθούν να εντοπίσουμε προτεραιότητες, για να πραγματοποιούμε πιο στοχευμένες και αποτελεσματικές παρεμβάσεις. Για παράδειγμα, θα ήταν χρήσιμο να γνωρίζαμε τι θα έκανε τις γυναίκες να αναλάβουν ενεργότερο ρόλο στις χρηματοοικονομικές αποφάσεις και να έχουν μεγαλύτερη συμμετοχή στις κεφαλαιαγορές.
Στους μακροπρόθεσμους οικονομικούς στόχους περιλαμβάνεται και ο συνταξιοδοτικός προγραμματισμός;
Βέβαια. Είναι μία από τις βασικές παραμέτρους για τη μακροπρόθεσμη χρηματοοικονομική ευημερία. Κι εδώ τα στοιχεία είναι ενδιαφέροντα. Ο Δείκτης του Financial Wellbeing Institute για το 2025 καταγράφει ότι μόλις μία στις τέσσερις γυναίκες έχει προχωρήσει σε πρόσθετο συνταξιοδοτικό προγραμματισμό. Το στοιχείο αυτό ενισχύει την ανάγκη συζήτησης του θέματος πολύ πριν φτάσουμε στο ηλικιακό όριο συνταξιοδότησης. Όπως είπα και πριν, υπάρχει πεδίο για περισσότερη έρευνα ειδικά για τη χρηματοοικονομική παιδεία, τις εμπειρίες και τη συμμετοχή των γυναικών στις οικονομικές αποφάσεις στην Κύπρο. Χωρίς αυτή τη γνώση δεν μπορούμε να ξέρουμε με αρκετή ακρίβεια ποια μέτρα θα είναι πραγματικά αποτελεσματικά, για ποιες γυναίκες και σε ποια φάση της ζωής τους.
Πέρα από τη γνώση, ποιοι παράγοντες επηρεάζουν τη χρηματοοικονομική αυτοπεποίθηση των γυναικών και την ενεργό συμμετοχή τους στη λήψη οικονομικών και επενδυτικών αποφάσεων;
Το να γνωρίζεις κάτι και το να νιώθεις σίγουρος ότι το γνωρίζεις και μπορείς να το εφαρμόσεις σωστά στην πράξη, είναι δύο εντελώς διαφορετικά πράγματα. Διεθνείς μελέτες δείχνουν ότι μέρος της διαφοράς που παρατηρείται στον χρηματοοικονομικό αλφαβητισμό μεταξύ ανδρών και γυναικών, συνδέεται με την αυτοπεποίθηση και όχι απαραίτητα με τις πραγματικές τους γνώσεις. Σημαντικό ρόλο όμως στο να αποκτηθεί η αυτοπεποίθηση παίζουν οι οικονομικές δυνατότητες και οι ευκαιρίες για πρακτική εμπειρία. Στην Κύπρο, το μισθολογικό χάσμα μεταξύ ανδρών και γυναικών ανέρχεται περίπου στο 12,2%. Το χαμηλότερο εισόδημα περιορίζει συχνά τα περιθώρια αποταμίευσης και επένδυσης και, κατά συνέπεια, τις ευκαιρίες απόκτησης πρακτικής εμπειρίας σε επενδυτικές αποφάσεις. Σε αυτό προστίθενται διάφοροι άλλοι παράγοντες που μπορεί να κρατούν τις γυναίκες μακριά από τις χρηματοοικονομικές αποφάσεις και τις κεφαλαιαγορές, ακόμη κι όταν έχουν τις απαραίτητες γνώσεις. Επομένως, δεν αρκεί μόνο να προσφέρουμε περισσότερη χρηματοοικονομική εκπαίδευση, αλλά και να δημιουργούμε ως Πολιτεία τις ευκαιρίες ώστε οι γυναίκες να δοκιμάζουν τις δυνατότητές τους, να αποκτούν εμπειρία και να εμπιστεύονται την κρίση τους. Για παράδειγμα, μια γυναίκα να μπορεί να συγκρίνει χρηματοοικονομικά προϊόντα, να κατανοεί τις χρεώσεις και τους κινδύνους, να αξιολογεί τις συνέπειες ενός δανείου και να αναγνωρίζει μη ρεαλιστικές επενδυτικές υποσχέσεις. Έτσι, η γνώση μετατρέπεται σε ουσιαστικό εργαλείο, που της επιτρέπει να λαμβάνει οικονομικές και επενδυτικές αποφάσεις με μεγαλύτερη σιγουριά και αυτονομία.
- Διαβάστε επίσης: Χρηματοοικονομική Ευημερία των Γυναικών: Επίμονο χάσμα απειλεί την οικονομική ανθεκτικότητα της Κύπρου
Σε ποιο βαθμό οι παραδοσιακοί κοινωνικοί και οικογενειακοί ρόλοι εξακολουθούν να επηρεάζουν την οικονομική αυτονομία των γυναικών και τη συμμετοχή τους στη λήψη σημαντικών χρηματοοικονομικών αποφάσεων;
Δυστυχώς, εξακολουθούν να επηρεάζουν σημαντικά την οικονομική αυτονομία πολλών γυναικών. Η φροντίδα παιδιών, ασθενών ή ηλικιωμένων μελών της οικογένειας εξακολουθεί να βαραίνει δυσανάλογα τις γυναίκες, οδηγώντας συχνά σε μείωση των ωρών εργασίας ή σε διακοπή της επαγγελματικής τους σταδιοδρομίας. Και αυτό, όσο αναγκαίο κι αν είναι, μπορεί να επηρεάσει αρνητικά το εισόδημα, τις αποταμιεύσεις και τελικά τη σύνταξη των γυναικών. Υπάρχει όμως και μια λιγότερο ορατή πλευρά. Ποιος κρατά τελικά το τιμόνι στις μεγάλες οικονομικές αποφάσεις της οικογένειας; Μια γυναίκα μπορεί να γνωρίζει μέχρι και το τελευταίο ευρώ που ξοδεύει το νοικοκυριό ή να συνεισφέρει σημαντικά στο οικογενειακό εισόδημα, αλλά να μην έχει τον ίδιο λόγο όταν πρόκειται για στεγαστικό δάνειο, για αγορά αυτοκινήτου ή για επιλογή μιας επένδυσης. Ασφαλώς, δεν λειτουργούν όλες οι οικογένειες με τον ίδιο τρόπο. Και σίγουρα το ζητούμενο δεν είναι ποιος έχει τον τελευταίο λόγο, αλλά να έχουν και οι δύο ουσιαστική συμμετοχή στις αποφάσεις και πλήρη εικόνα των οικονομικών τους. Άλλωστε, η οικονομική ανεξαρτησία δεν βρίσκεται σε αντίθεση με τη συντροφικότητα. Αντίθετα, όταν και οι δύο σύντροφοι γνωρίζουν τις οικονομικές τους υποχρεώσεις, τα περιουσιακά στοιχεία και τους κοινούς τους στόχους και αποφασίζουν μαζί, τότε και η οικογένεια γίνεται πιο ανθεκτική. Αυτό δίνει και ένας υγιές παράδειγμα στα παιδιά μας. Επομένως, είναι σημαντικό να ενισχύουμε την πιο ισότιμη κατανομή των οικογενειακών ευθυνών.
Γιατί χρειάζεται έγκαιρος οικονομικός σχεδιασμός, ιδιαίτερα μπροστά σε αλλαγές της ζωής;
Ορισμένες αποφάσεις φαίνονται μικρές σήμερα, αλλά οι συνέπειές τους συσσωρεύονται με τα χρόνια. Όπως ήδη έχω αναφέρει, μια περίοδος εκτός εργασίας ή μερικής απασχόλησης λόγω αυξημένων ευθυνών φροντίδας στην οικογένεια, μπορεί να επηρεάσει όχι μόνο το τρέχον εισόδημα αλλά και τις μελλοντικές αποταμιεύσεις ή τα συνταξιοδοτικά δικαιώματα. Χρειάζεται λοιπόν να έχουμε από νωρίς μια ρεαλιστική εικόνα των εξόδων μας, ένα αποθεματικό ποσό για έκτακτες ανάγκες, κατανόηση των δανείων και των ασφαλιστικών ή συνταξιοδοτικών επιλογών μας και τακτική επανεξέταση όταν αλλάζουν οι προσωπικές συνθήκες. Σίγουρα δεν υπάρχει ενιαία συνταγή. Υπάρχει όμως μια κοινή αρχή. Να μη χρειαστεί μια γυναίκα να βρεθεί μπροστά σε μια δύσκολη αλλαγή για να ανακαλύψει, για πρώτη φορά, την αληθινή οικονομική της κατάσταση. Είναι κάτι που θα απευχόταν κάθε γυναίκα για τον εαυτό της και κάθε γονιός για την κόρη του.
Πρέπει οι γυναίκες να επενδύουν περισσότερο ή διαφορετικά από τους άνδρες;
Οι επενδυτικές επιλογές δεν καθορίζονται από το φύλο, αλλά κυρίως από τις ανάγκες και τις δυνατότητες του κάθε ανθρώπου. Αυτό που πρέπει να καθορίζει τέτοιες επιλογές είναι οι προσωπικοί στόχοι, οι οικονομικές δυνατότητες, ο χρονικός ορίζοντας και το πόσο ρίσκο μπορεί και θέλει να αναλάβει ο καθένας. Το σημαντικό είναι μια γυναίκα να μην αποκλείει μια επενδυτική επιλογή επειδή θεωρεί ότι δεν γνωρίζει αρκετά, αλλά ούτε και να παρασύρεται από την πίεση των άλλων ή τον φόβο ότι θα χάσει τη «μεγάλη ευκαιρία». Και φυσικά, να μην αφήνει άλλους να αποφασίζουν για τα χρήματά της χωρίς τη δική της ουσιαστική συμμετοχή. Γενικότερα, στις επενδύσεις δεν χρειάζεται ούτε υπερβολικός ενθουσιασμός ούτε φόβος. Χρειάζεται ενημέρωση, κατανόηση των κινδύνων και του κόστους και, πάνω απ’ όλα, καθαρό μυαλό. Κάποιες φορές η καλύτερη επιλογή για εμάς μπορεί να είναι η αποταμίευση, άλλες φορές μια μακροπρόθεσμη επένδυση και άλλες απλώς να παραδεχτούμε ότι καλύτερα να αποφύγουμε ένα χρηματοοικονομικό προϊόν που δεν καταλαβαίνουμε. Το ζητούμενο δεν είναι να επενδύουμε περισσότερο ή λιγότερο, αλλά να αποφασίζουμε καλύτερα.
Πώς μπορούν οι γυναίκες και όλοι οι πολίτες να προστατεύονται από επενδυτικές απάτες στο διαδίκτυο;
Οι αυξημένες δυνατότητες και επιλογές που προσφέρει η ψηφιακή τεχνολογία, συνεπάγονται και αυξημένους κινδύνους. Υποσχέσεις για εγγυημένες ψηλές αποδόσεις χωρίς ρίσκο, πίεση για γρήγορες αποφάσεις, ανεπιθύμητα μηνύματα και αιτήματα για αποκάλυψη προσωπικών ή τραπεζικών κωδικών, είναι σημάδια που πρέπει να μας προβληματίσουν. Σύμφωνα με την έκθεση του ΟΟΣΑ για την Κύπρο, το 17% των ενηλίκων δήλωσε ότι είχε βιώσει τουλάχιστον μία μορφή χρηματοοικονομικής απάτης κατά τα προηγούμενα δύο χρόνια. Πρόκειται για στοιχείο του γενικού πληθυσμού, δεν αφορά μόνο τις γυναίκες. Πριν από οποιαδήποτε επένδυση, ελέγχουμε από επίσημες εποπτικές πηγές κατά πόσο η οντότητα κατέχει άδεια για την παροχή των συγκεκριμένων επενδυτικών υπηρεσιών από την αρμόδια εποπτική Αρχή, στην Κύπρο την Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς Κύπρου. Επίσης, διαβάζουμε τις χρεώσεις και τους κινδύνους και δεν παραχωρούμε στοιχεία επειδή κάποιος μάς υπόσχεται γρήγορο κέρδος. Η προσεκτική έρευνα και η υποβολή ερωτήσεων δεν είναι ένδειξη αδυναμίας, αλλά ο τρόπος με τον οποίο προστατεύουμε τον εαυτό μας και την οικογένεια μας.
Ποιες παρεμβάσεις θεωρείτε αναγκαίες στην Κύπρο για τη χρηματοοικονομική ενδυνάμωση των γυναικών και πώς μπορεί να αξιολογηθεί η αποτελεσματικότητά τους;
Η Εθνική Στρατηγική της Κύπρου για τον Χρηματοοικονομικό Αλφαβητισμό και Εκπαίδευση προσφέρει ένα σημαντικό πλαίσιο. Όμως η επιτυχία μιας δράσης δεν μετριέται μόνο από το πόσοι παρακολούθησαν ένα σεμινάριο ή διάβασαν έναν οδηγό. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι τι άλλαξε μετά. Μπορούν οι συμμετέχουσες να αξιολογήσουν καλύτερα μια επιλογή, να σχεδιάσουν το μέλλον τους και να πάρουν μέρος στις αποφάσεις που επηρεάζουν τα χρήματά τους; Χρειαζόμαστε εκπαίδευση με πραγματικά παραδείγματα, προσβάσιμη ενημέρωση, ασφαλές περιβάλλον για ερωτήσεις και θετικά πρότυπα. Χρειαζόμαστε τοπικά ερευνητικά δεδομένα, ώστε να μην αντιγράφουμε άκριτα λύσεις που εφαρμόστηκαν σε άλλες χώρες όπου μπορεί τα δεδομένα να είναι πολύ διαφορετικά. Πρέπει να ξέρουμε ποιες δυσκολίες αντιμετωπίζουν διαφορετικές ηλικιακές και κοινωνικές ομάδες, πόσο συμμετέχουν στον οικογενειακό οικονομικό σχεδιασμό και ποιες παρεμβάσεις ενισχύουν την χρηματοοικονομική αυτοπεποίθηση και την αυτονομία τους.
Ποιο θεωρείτε το μεγαλύτερο εμπόδιο που πρέπει να ξεπεραστεί και ποιο το μήνυμα της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς Κύπρου προς τις γυναίκες;
Θεωρώ ότι ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια είναι η αντίληψη ότι οι χρηματοοικονομικές αποφάσεις απαιτούν εξειδικευμένες γνώσεις και ότι δεν είναι κάτι με το οποίο μπορούν να ασχοληθούν όλες οι γυναίκες. Οι γυναίκες πρέπει να ρωτούν, να ενημερώνονται, να δοκιμάζουν μικρά πρακτικά βήματα και να συμμετέχουν στις αποφάσεις που τις αφορούν. Σε αυτό το πλαίσιο, θεωρώ πολύ σημαντικά τα δωρεάν πρακτικά εργαστήρια χρηματοοικονομικής επιμόρφωσης για γυναίκες που θα γίνουν στις 10 και 11 Νοεμβρίου 2026 από την Κυπριακή Επιτροπή Χρηματοοικονομικού Αλφαβητισμού και Παιδείας (ΚΕΧΑΠ). Στόχος δεν είναι να δώσουμε απλώς περισσότερες πληροφορίες, αλλά να προσφέρουμε εργαλεία που μπορεί μια γυναίκα να αξιοποιήσει στις καθημερινές της οικονομικές αποφάσεις. Οι γυναίκες, αλλά και οι άντρες, πρέπει να γνωρίζουν ότι η πραγματική χρηματοοικονομική ενδυνάμωση δεν εξαντλείται στην διασφάλιση εισοδήματος ή σε ένα πιστοποιητικό εκπαίδευσης. Είναι η γνώση που μετατρέπεται σε αυτοπεποίθηση, πράξη, εμπειρία και τελικά δυνατότητα επιλογής.
