Όσοι ασχολούνται εκτενώς με τα θέματα των Κεντρικών Φυλακών, δικαιολογημένα αντίκρισαν μεν θετικά την εξαγγελία του υπουργού Δικαιοσύνης, Κώστα Φυτιρή, για ανέγερση νέου Σωφρονιστικού Ιδρύματος, κρατώντας δε μικρό καλάθι. Όχι μόνο επειδή προέβη σε τέτοια σημαντική ανακοίνωση μόλις ένα μήνα μετά την ανάληψη των καθηκόντων του, που λόγω του χρόνου ήταν αυτονόητο πως δεν προηγήθηκαν μελέτες και διαβουλεύσεις, αλλά επειδή παρόμοιες εξαγγελίες υπήρξαν και από τους προκατόχους του, οι οποίες εν τέλει ναυάγησαν. Ως εκ τούτου κάποιοι θεώρησαν πως η εξαγγελία του έργου -στην πορεία- θα οδηγήσει τους θεατές στο... ίδιο έργο.
Η συζήτηση για ανέγερση νέων Κεντρικών Φυλακών δεν είναι καινούργια και δεν την άνοιξε ο Κώστας Φυτιρής, αλλά πρόκειται για ένα θέμα που επανέρχεται εδώ και σχεδόν δύο δεκαετίες, αλλάζοντας τοποθεσία, κόσμος και χωρητικότητα, χωρίς ωστόσο να προχωρεί η κατασκευή του έργου, που άλλοτε βρισκόταν μάλιστα σε «προχωρημένο στάδιο».
Γυρίζοντας τον χρόνο πίσω, στο 2009 και επί διακυβέρνησης Δημήτρη Χριστόφια, ο τότε υπουργός Δικαιοσύνης Λουκάς Λουκά, με την ανάληψη των καθηκόντων του, έθεσε ως μακροπρόθεσμο στόχο «την ανέγερση νέων Φυλακών στην περιφέρεια», καθώς, όπως ανέφερε, οι υφιστάμενες εγκαταστάσεις δεν ανταποκρίνονταν πλέον στις ανάγκες ενός σύγχρονου Σωφρονιστικού Ιδρύματος
Μέχρι το 2010 είχε ανακοινώσει πως οι νέες Φυλακές θα αναγερθούν στο Μαρκί, μέσω συνεργασίας δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, με τον ιδιώτη να αναλαμβάνει το κόστος κατασκευής και το κράτος να αποπληρώνει το έργο σε βάθος ετών.
Μάλιστα, οι δημόσιες αναφορές της περιόδου ήταν ιδιαίτερα ενθαρρυντικές ως προς τα χρονοδιαγράμματα, με εκτιμήσεις ότι το έργο θα μπορούσε να ολοκληρωθεί «Θεού θέλοντος» σε διάστημα περίπου δύο ετών, ενώ ένα χρόνο μετά, σε δηλώσεις του ο τότε υπουργός Δικαιοσύνης ανέφερε πως οι διαδικασίες βρίσκονται ήδη σε «προχωρημένο στάδιο». Εντούτοις, παρά τον σχεδιασμό, την προεργασία και τις ελπιδοφόρες εξαγγελίες, το έργο δεν ξεκίνησε ποτέ.
Το έργο πέρασε στην Κυβέρνηση Νίκου Αναστασιάδη και στον υπουργό Δικαιοσύνης, Ιωνά Νικολάου, ο οποίος κατά το 2013-2014 προχώρησε σε επαναξιολόγηση των υφιστάμενων μελετών, καθώς το κόστος του αρχικού σχεδιασμού θεωρήθηκε πολύ υψηλό.
Ως εκ τούτου, το Υπουργείο προχώρησε σε ανασχεδιασμό, περιορίζοντας σημαντικά την έκταση των κτηριακών εγκαταστάσεων, με μικρότερους χώρους και μειωμένα κελιά, με την αλλαγή να ρίχνει το κόστος από 200 σε 100 εκατομμύρια.
Ωστόσο, παρά τον επανασχεδιασμό και την επανακοστολόγηση, ούτε αυτή η εκδοχή του έργου προχώρησε, ενώ η οριστική εγκατάλειψη για νέες Φυλακές στο Μαρκί ήρθε δημόσια το 2018, με τον Ιωνά Νικολάου να ανακοινώνει την επέκταση πτέρυγων στις υφιστάμενες εγκαταστάσεις, αφού το υψηλό κόστος αποτελούσε εμπόδιο για ανέγερση νέου Σωφρονιστικού Ιδρύματος.
Το ενδεχόμενο νέων Φυλακών εκτός πόλης φαίνεται να επανεξετάστηκε και από την Κυβέρνηση Νίκου Χριστοδουλίδη, καθώς τον Ιούνιο του 2023, η τότε υπουργός Δικαιοσύνης Άννα Κουκκίδη Προκοπίου, απαντώντας σε σχετική ερώτηση, επιβεβαίωνε ότι το Υπουργείο είχε εντοπίσει τα παλιά σχέδια, ωστόσο στάθηκε στο κόστος, το οποίο με τα σημερινά δεδομένα θα ήταν κατά πολύ μεγαλύτερο.
Η κ. Προκοπίου τόνισε πως το τελικό πλάνο είναι να δημιουργηθεί μια φυλακή χωρητικότητας 1,200 ατόμων, με αναδιαμόρφωση υφιστάμενων υποδομών και ανέγερση νέας πτέρυγας.
Η στρατηγική αυτή πέρασε και στον διάδοχο της, Μάριο Χαρτσιώτη, ο οποίος -μαζί με τον Πρόεδρο- εγκαινίασαν την Πτέρυγα 11, η οποία στην ουσία ήταν η Ανοιχτή Φυλακή που μετατράπηκε σε κλειστή δομή, με τον υπουργό Δικαιοσύνης να κάνει λόγο για υπερσύγχρονη πτέρυγα, ανεξαρτήτως εάν οι πόρτες των κελιών κλείνουν ακόμη με κλειδαριές.
Ο ίδιος ο Μάριος Χαρτσιώτης παρουσίαζε τον Νοέμβριο του 2024 αυτή τη λύση ως απάντηση στο χρόνιο πρόβλημα υπερπληθυσμού, υπογραμμίζοντας ότι η μετατροπή και αναδιαμόρφωση υφιστάμενων χώρων επέτρεψε την ταχεία αύξηση της χωρητικότητας. Η κατεύθυνση της Κυβέρνησης παρέμενε, έως και το 2025, η ενίσχυση των εγκαταστάσεων στον υφιστάμενο χώρο, όπως δήλωνε ο αρμόδιος υπουργός Δικαιοσύνης, ενώ τον Ιούλιο του 2025 το Υπουργείο εξακολουθούσε να αναφέρει ως δεύτερη φάση του σχεδιασμού τη νέα πτέρυγα 360 θέσεων.
Η πολιτική αυτή άλλαξε ξανά με την ανάληψη των καθηκόντων του Κώστα Φυτιρή, παρά το γεγονός πως οι δύο προκάτοχοι του, της ίδιας διακυβέρνησης, απέκλειαν το ενδεχόμενο ανέγερσης νέων Φυλακών και προκρίνοντας την επέκταση υφιστάμενων δομών.
Ο Κώστας Φυτιρής, μόλις ένα μήνα που παρέλαβε το καυτό χαρτοφυλάκιο του Υπουργείου, το οποίο ήταν συσσωρευμένο με προβλήματα που προέρχονταν από τις Κεντρικές και τα οποία ο προκάτοχος του Μάριος Χαρτσιώτης επέλεγε να βάζει κάτω από το χαλί, μιλώντας μάλιστα για «επαναστατικές και ριζοσπαστικές τομές στις Φυλακές», ανακοίνωσε στις αρχές Ιανουαρίου 2026, δέσμη μέτρων.
Ένα από αυτά ήταν η ανέγερση νέων Φυλακών, που στο επόμενο διάστημα ανακοινώθηκε πως το έργο θα ανεγερθεί στον Μαθιάτη και θα ξεπερνούσε τα 300 εκατομμύρια, με συνολική χωρητικότητα περίπου 1500 άτομα, ενώ η απόφαση αυτή, οδήγησε στην διακοπή των οποιοδήποτε προηγούμενων σχεδιασμό που αφορούσαν επέκταση υφιστάμενων υποδομών.
Όπως διαπιστώθηκε στην πορεία, πριν τις εξαγγελίες του Κώστα Φυτιρή δεν προηγήθηκαν διαβουλεύσεις με τις τοπικές αρχές, ούτε ήταν ενήμερες όπως είχε ανακοινωθεί, με την Ομάδα Προστασίας Ιστορικού και Περιβαλλοντικού Πλούτου Μαθιάτη να αντιδρά έντονα και να τάσσεται εναντίον της απόφασης.
Μεταξύ άλλων, σε ανακοίνωση τους, ανέφεραν πως «η προτεινόμενη χωροθέτηση των νέων Κεντρικών Φυλακών στη συγκεκριμένη περιοχή δεν μπορεί να γίνει αποδεκτή, για μία σειρά από περιβαλλοντικούς, οικολογικούς, υδρολογικούς, αρχαιολογικούς, πολεοδομικούς και χωροταξικούς λόγους», ενώ έκανε λόγο για μονομερή απόφαση του υπουργού Δικαιοσύνης, χωρίς να έχουν καν ανατεθεί και εκπονηθεί οι απαιτούμενες μελέτες.
Στον απόηχο των έντονων αντιδράσεων, ο σχεδιασμός διαφοροποιήθηκε πριν ακόμη οριστικοποιηθεί το master plan, με το Υπουργείο να προχωρεί με το Plan B, το οποίο βέβαια είναι μετέωρο.
Πιο συγκεκριμένα, τον Σεπτέμβριο του 2026, λήφθηκε νέα απόφαση, όπως οι νέες Φυλακές αναγερθούν στην περιοχή του Αγίου Σωζόμενου, με το Υπουργείο Δικαιοσύνης να αναφέρει πως η επιλογή έγινε με βασικά κριτήρια το κόστος και τον χρόνο υλοποίησης, ενώ παράλληλα σημείωσε πως άρχισε να προωθείται ο σχεδιασμός και η χρηματοδότηση του έργου.
Ο Κώστας Φυτιρής, μέσα από δηλώσεις του, προσδιόρισε τη χωρητικότητα των νέων Φυλακών στις 1.750 θέσεις, ενώ ανέφερε πως στόχος είναι να αρχίσουν οι κατασκευαστικές εργασίες πριν από το τέλος του 2027.
Ωστόσο, έντονες ήταν οι αντιδράσεις από τις τοπικές αρχές, οι οποίες από τη μια κατήγγειλαν πως ενημερώθηκαν από τα ΜΜΕ, με τον Δήμαρχο να σημειώνει σε δηλώσεις του ότι η διαδικασία αυτή παραγνωρίζει τον ρόλο της τοπικής αυτοδιοίκησης και την υποχρέωση διαβούλευσης με τις τοπικές αρχές.
Oι επηρεαζόμενοι δήμοι ξεκαθάρισαν από την πρώτη στιγμή, ότι ο μεγάλος προβληματισμός τους έγκειται στο γεγονός πως στην περιοχή θα συνυπάρχουν πολλές ζώνες, λέγοντας πως δεν μπορεί να ανεγερθεί κτίριο σε απόσταση αναπνοής από λύματα χοιροστασίων και να διαμένουν σε αυτά άνθρωποι.
Μετά τις αντιδράσεις και τις επικρίσεις, οι εμπλεκόμενοι πραγματοποίησαν σύσκεψη, όπου τέθηκαν επί τάπητος όλα τα θέματα, ενώ αποφασίστηκε όπως πραγματοποιηθούν μελέτες, και από τις δύο πλευρές, ώστε να διαπιστωθεί κατά πόσο το επιλεγμένο τεμάχιο στον Άγιο Σωζόμενο -που παρουσιάστηκε ως «κλειδωμένο» κατόπιν μελέτης- πληροί πράγματι τα κριτήρια.
Αυτή τη στιγμή στις Φυλακές, που χτίστηκαν το 1894, κρατούνται περίπου 1200 πρόσωπα, με δυνατότητα χωρητικότητας έως και 620 κρατούμενους, και εμβαδόν -σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία που είναι ανοιχτά προς το κοινό- 248.852 τ.μ. Οι σημερινές Κεντρικές Φυλακές αποτελούνται από 40 κτίρια, πολλά από τα οποία ανεγέρθηκαν τις δεκαετίες του 1950 και του 1960, ενώ το παλαιότερο υφιστάμενο κτίριο χρονολογείται από το 1930.
Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, οι υφιστάμενες Κεντρικές Φυλακές αποτελούνται από 40 κτίρια και συνδυάζει υποδομές διαφορετικών εποχών. Παρά τις σημαντικές ανακαινίσεις και τις νεότερες προσθήκες της τελευταίας δεκαπενταετίας, σημαντικό μέρος των πτερύγων κράτησης εξακολουθεί να στεγάζεται σε κτίρια που ανεγέρθηκαν τη δεκαετία του 1950 και του 1960, γεγονός που αναδεικνύει την ανομοιογένεια και την ηλικία του υφιστάμενου κτιριακού αποθέματος.
H ιστορική διαδρομή δείχνει ότι η ανέγερση νέων Φυλακών, μπορεί να είναι προς την ορθή κατεύθυνση, εντούτοις δεν αποτελεί εύκολο εγχείρημα. Από το 2009 μέχρι σήμερα υπήρξαν διαφορετικές Κυβερνήσεις, διαφορετικοί υπουργοί και διαφορετικές προσεγγίσεις για το ίδιο πρόβλημα, με το μεγαλύτερο στην πραγματικότητα να είναι το κόστος του έργου, πέραν του ότι χρειάζονται οι απαραίτητες μελέτες και διαβουλεύσεις για την επιλογή της τοποθεσίας.
Το ζήτημα σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται επικοινωνιακά, με ρίψη... πυροτεχνημάτων στην σκιά της πίεσης που δημιουργεί η κατάσταση στις Φυλακές, που στην πορεία ενδέχεται να σβήσουν, όπως δείχνει για δύο δεκαετίες η ιστορία.
Το ότι το κράτος θα πρέπει να προχωρήσει στην ανέγερση νέων Φυλακών, είναι δεδομένο, αφού οι κτηριακές εγκαταστάσεις είναι ένα από τα προβλήματα που αντιμετωπίζει το Σωφρονιστικό Ίδρυμα, αλλά όχι το μοναδικό. Για αυτό και δεν πρέπει να προτάσσονται ως άλλοθι άλλων προβλημάτων για τα οποία έπρεπε να ληφθούν μέτρα και μέχρι σήμερα δεν έχουν ληφθεί, ούτε μπορεί η υφιστάμενη κατάσταση να συνεχίζει να συντηρείται με την δικαιολογία ότι σε βάθος πενταετίας ενδέχεται να αναγερθούν νέες Φυλακές.
Οι Κεντρικές Φυλακές είναι ασφυκτικά γεμάτες, με αποτέλεσμα μέχρι σήμερα κρατούμενοι να είναι «στοιβαγμένοι» σε κελιά και άλλοι να κοιμούνται στο πάτωμα, ενώ συνεχίζονται οι καταγγελίες για άθλιες συνθήκες, βία και εξευτελιστικές συμπεριφορές, όπως αυτές καταγράφηκαν και στην έκθεση της Επιτροπής Πρόληψης των Βασανιστηρίων (CPT) που επισκέφθηκε εκ νέου την Κύπρο, έπειτα από καταγγελίες που τέθηκαν ενώπιον της.
Μάλιστα, ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί στην CPT, όπως έγραψε και στην έκθεση της, το γεγονός ότι η... διοίκηση των φυλακών «πέρασε» στα χέρια ισοβιτών ή βαρυποινιτών, που επιβάλλουν διαφορετικούς νόμους και άτυπες ποινές, με τις ευλογίες μάλιστα ορισμένων μελών του προσωπικού, κάτι για το οποίο είναι ενήμερο και το Υπουργείο Δικαιοσύνης και όλοι οι αρμόδιοι, δεδομένου πως η έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής είναι για σκοπούς αξιολόγησης ευρημάτων και λήψης μέτρων.
Παρά το γεγονός πως η ανέγερση νέων φυλακών δεν αναμένεται να επιλύσει όλα τα προβλήματα, καθώς αρκετά είναι άμεσα συνυφασμένα με την έλλειψη σωφρονιστικής πολιτικής και σχετίζονται με συμπεριφορές άλλων δεκαετιών, εντούτοις αναμένεται να αντιμετωπιστεί το θέμα του υπερπληθυσμού.
