Τι μας διδάσκει η απόφαση της Σιγκαπούρης να επενδύσει έως και $70.000 ανά παιδί και γιατί η Κύπρος οφείλει να αντιμετωπίσει την υπογεννητικότητα ως ζήτημα εθνικής ανταγωνιστικότητας.
Υπάρχουν ορισμένοι αριθμοί που εκ πρώτης όψεως μοιάζουν αθώοι, μέχρι να αντιληφθεί κανείς την πραγματική τους βαρύτητα. Το 2,1 είναι ένας από αυτούς.
Στις ανεπτυγμένες οικονομίες, ο αριθμός 2,1 αντιπροσωπεύει τον μέσο όρο παιδιών ανά γυναίκα που απαιτείται για τη φυσική αναπλήρωση του πληθυσμού. Σήμερα, σχεδόν το σύνολο των προηγμένων κρατών απέχει δραματικά από το όριο αυτό. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ο συνολικός δείκτης γονιμότητας διαμορφώνεται στο 1,34, καταγράφοντας ιστορικά χαμηλά. Στη Σιγκαπούρη - ένα από τα πλέον αναπτυγμένα και παραγωγικά οικονομικά κέντρα του πλανήτη- ο δείκτης υποχώρησε στο 0,87, οδηγώντας την κυβέρνηση να χαρακτηρίσει πλέον το δημογραφικό ως «υπαρξιακή πρόκληση».
Η αντίδραση της Σιγκαπούρης είναι αποκαλυπτική: ανακοίνωσε ένα νέο, ολιστικό πακέτο στήριξης που σε βάθος 17 ετών μπορεί να φθάσει έως και τις $70.000 ανά παιδί, συνδυάζοντας άμεση οικονομική ενίσχυση, εκπαιδευτικές εισφορές, κάλυψη υγείας (MediSave) και εκτεταμένες διευκολύνσεις γονικής άδειας.
Γιατί μια δημοσιονομικά αυστηρή χώρα επιλέγει να επενδύσει τέτοια κονδύλια;
Διότι κατενόησε κάτι που πολλές άλλες κοινωνίες ακόμη δυσκολεύονται να αποδεχθούν: Το δημογραφικό δεν αποτελεί απλώς μια παράμετρο κοινωνικής πολιτικής. Είναι ζήτημα οικονομικής επιβίωσης και ανταγωνιστικότητας.
Ο οικονομικός φαύλος κύκλος της υπογεννητικότητας
Όταν ο δείκτης γονιμότητας υποχωρεί σε επίπεδα κάτω του 1,0, η μαθηματική προβολή είναι αμείλικτη. Σε μια απλοποιημένη γενεαλογική απεικόνιση, 100 άνθρωποι σήμερα οδηγούν σε μόλις 44 παιδιά στην επόμενη γενιά και σε 19 στην μεθεπόμενη.
Όσο συρρικνώνεται η βάση κάθε γενιάς, ενεργοποιείται ένας επικίνδυνος οικονομικός κύκλος:
- Συρρίκνωση του Εργατικού Δυναμικού: Λιγότεροι νέοι σημαίνουν μικρότερη δεξαμενή ταλέντου, οξύτερες ελλείψεις εξειδικευμένου προσωπικού και αυξημένο κόστος εργασίας.
- Πίεση στη Δημοσιονομική Ισορροπία: Λιγότεροι ενεργοί εργαζόμενοι καλούνται να χρηματοδοτήσουν τους δημόσιους προϋπολογισμούς και το κοινωνικό κράτος.
- Αύξηση του Βάρους Συντήρησης: Η αναλογία εργαζομένων προς συνταξιούχους ανατρέπεται, αυξάνοντας δραματικά τις ανάγκες για συντάξεις και υπηρεσίες υγείας.
Όπως επισημαίνουν ο ΟΟΣΑ και το ΔΝΤ, η δημογραφική γήρανση λειτουργεί ως μόνιμη τροχοπέδη στην αύξηση της παραγωγικότητας και του κατά κεφαλήν εισοδήματος.
Η πραγματικότητα της Κύπρου
Η Κύπρος δεν βρίσκεται εκτός αυτής της πραγματικότητας.
- Ο δείκτης γονιμότητας στη χώρα μας παραμένει καθηλωμένος στο 1,4, πολύ κάτω από το 2,1.
- Οι ετήσιες γεννήσεις μειώθηκαν στις 9.766 το 2024 (από 10.241 το 2023).
- Η ηλικιακή σύνθεση του πληθυσμού αλλάζει ραγδαία: το ποσοστό των ατόμων ηλικίας 65 ετών και άνω έχει αυξηθεί στο 18,3%, όταν το 2000 ανερχόταν στο 11,3%. Παράλληλα, το ποσοστό των παιδιών κάτω των 15 ετών συρρικνώθηκε στο 15,2%.
Μέσα σε μία μόλις γενιά, μετακινηθήκαμε από μια νεανική κοινωνία σε μια κοινωνία ταχείας δημογραφικής γήρανσης.
Η θετική καθαρή μετανάστευση που καταγράφει η Κύπρος τα τελευταία χρόνια προσφέρει πολύτιμες ανανάσεις στην αγορά εργασίας. Δεν μπορεί όμως να αποτελεί τη μοναδική μακροπρόθεσμη δημογραφική μας στρατηγική. Μια βιώσιμη οικονομία οφείλει να δημιουργεί τις προϋποθέσεις ώστε οι νέοι άνθρωποι που ζουν και εργάζονται στη χώρα μας να μπορούν και να θέλουν να δημιουργήσουν οικογένεια.
Η πρόκληση για το ΓεΣΥ και τα Δημόσια Οικονομικά
Η δημογραφική αλλαγή επηρεάζει άμεσα τη βιωσιμότητα των εθνικών μας υποδομών. Η αύξηση του προσδόκιμου επιβίωσης σε συνδυασμό με τη μείωση των γεννήσεων ασκεί σταδιακά αυξανόμενη πίεση στο Γενικό Σύστημα Υγείας (ΓεΣΥ) και στο Σύστημα Κοινωνικών Ασφαλίσεων.
ΓεΣΥ, συντάξεις, εργατικό δυναμικό, φορολογία και παραγωγικότητα αποτελούν συγκοινωνούντα δοχεία. Αν μειωθεί ο αριθμός των ανθρώπων που παράγουν, καινοτομούν και συνεισφέρουν, το βάρος για τη διατήρηση των κοινωνικών παροχών θα καταστεί δυσβάσταχτο για τις επόμενες γενιές.
Πέντε Άξονες Εθνικής Στρατηγικής
Η Κύπρος δεν χρειάζεται να αντιγράψει τυφλά τα ποσά της Σιγκαπούρης. Οφείλει όμως να αντιγράψει τη λογική της: τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου οικοσυστήματος στήριξης της οικογένειας.
- Μακροπρόθεσμο «Family Dividend»: Μετάβαση από τα αποσπασματικά επιδόματα σε ένα σταθερό, προβλέψιμο πλαίσιο οικονομικής ενίσχυσης από τη γέννηση έως την ενηλικίωση του παιδιού.
- Στεγαστική Πολιτική ως Δημογραφικό Εργαλείο: Το υψηλό κόστος απόκτησης ή ενοικίασης κατοικίας αποτελεί το πρώτο και μεγαλύτερο εμπόδιο για τα νέα ζευγάρια. Η προσφορά προσιτής στέγης είναι άμεση δημογραφική πολιτική.
- Προσβάσιμη & Ποιοτική Παιδική Φροντίδα: Ενίσχυση των υποδομών προσχολικής αγωγής και παροχή κινήτρων στις επιχειρήσεις για ευέλικτες μορφές εργασίας, ώστε η δημιουργία οικογένειας να μην συνεπάγεται επαγγελματική "ποινή" ή αποχώρηση από την αγορά εργασίας.
- Δημογραφική Προσαρμογή του Φορολογικού Συστήματος: Εξέταση της φορολογικής ελάφρυνσης των οικογενειών με βάση τη συνολική οικογενειακή ευθύνη και τον αριθμό των εξαρτώμενων μελών.
- Επένδυση στην Παραγωγικότητα: Καθώς η μεταβολή του δείκτη γονιμότητας αποδίδει αποτελέσματα στην αγορά εργασίας μετά από δύο δεκαετίες, η ψηφιοποίηση, ο εκσυγχρονισμός και η αύξηση της παραγωγικότητας ανά εργαζόμενο είναι απαραίτητα εργαλεία για να παράγουμε περισσότερα με λιγότερο ανθρώπινο δυναμικό.
Συμπέρασμα
Οι άνθρωποι δεν αποφασίζουν να κάνουν παιδιά επειδή το απαιτούν οι αριθμοί της οικονομίας. Κάνουν οικογένεια όταν νιώθουν ασφάλεια, σταθερότητα και προοπτική. Ο ρόλος του κράτους δεν είναι να υποδείξει τις προσωπικές επιλογές των πολιτών, αλλά να εξασφαλίσει ότι η επιθυμία ενός ζευγαριού να αποκτήσει παιδιά δεν θα προσκρούει σε οικονομικά αδιέξοδα.
Η Κύπρος διαθέτει σήμερα μια δυναμική οικονομία. Ακριβώς γι' αυτό, τώρα είναι η στιγμή να σχεδιάσουμε τη δημογραφική μας στρατηγική - πριν οι πιέσεις στην αγορά εργασίας και τα ασφαλιστικά ταμεία καταστούν μη αναστρέψιμες.
Το ερώτημα που καλούμαστε να απαντήσουμε είναι σαφές: Ποιοι θα είναι οι άνθρωποι που θα στελεχώσουν τις επιχειρήσεις μας, θα καινοτομήσουν, θα παράγουν και θα χρηματοδοτήσουν το κοινωνικό κράτος της Κύπρου σε 20 και 30 χρόνια από σήμερα;
Αν δεν δώσουμε τη σωστή απάντηση σήμερα, το μέλλον θα τη δώσει για εμάς.
Ζαχαρίας Ι. (Ζακ) Μανιταράς
Οικονομικός & Πολιτικός Αναλυτής-Σύμβουλος Επιχειρήσεων, Μέλος Διευρυμένου Πολιτικού Γραφείου ΔΗΣΥ
