Υπάρχουν γλώσσες που δεν γεννήθηκαν για να εξηγούν. Γεννήθηκαν για να κρύβουν.
Η Fenya, η αργκό του ρωσικού υπόκοσμου και των φυλακών, ανήκει σε αυτή την κατηγορία. Για δεκαετίες ήταν ο κώδικας των κρατουμένων, των μικροεγκληματιών, των επαγγελματιών του υποκόσμου, των ανθρώπων που έπρεπε να μιλούν μπροστά στους δεσμοφύλακες χωρίς να γίνονται κατανοητοί. Στα Γκουλάγκ του Στάλιν λειτούργησε ως εργαλείο επιβίωσης. Σήμερα, με άλλη μορφή, περνά στα ρωσικά dark-web φόρουμ και στις συνομιλίες των κυβερνοεγκληματιών. Εκεί όπου τα παλιά μυστικά νοήματα συναντούν τα νέα ψηφιακά εγκλήματα.
Η μετάβαση μοιάζει παράδοξη μόνο στην επιφάνεια. Στην ουσία, είναι σχεδόν φυσική. Το κυβερνοέγκλημα δεν χρειάζεται μόνο κώδικα υπολογιστών. Χρειάζεται και γλώσσα φυσικής απτής επικοινωνίας. Χρειάζεται λέξεις που να μπερδεύουν τους τρίτους, να παραπλανούν τις αρχές, να αποφεύγουν την αυτόματη μετάφραση, να θολώνουν το περιεχόμενο μιας συνομιλίας. Εκεί ακριβώς η Fenya βρίσκει τη νέα της ζωή...
Η αργκό που γεννήθηκε για να μην «ακούγεται»
Η Fenya δεν είναι απλώς «σλανγκ». Είναι ένα cryptolect - μια καλυμμένη γλώσσα που χρησιμοποιείται από μια ομάδα για να αποκλείει τους υπόλοιπους. Στη ρωσική ιστορία, η λειτουργία αυτή έχει ιδιαίτερη βαρύτητα. Η γλώσσα της φυλακής δεν ήταν διακοσμητικό στοιχείο ταυτότητας. Ήταν σύστημα αναγνώρισης, ιεραρχίας και προστασίας. Μια λέξη μπορούσε να σημαίνει κάτι τελείως διαφορετικό από το φαινομενικό της νόημα. Το «babki» μπορεί να σημαίνει «γιαγιάδες», αλλά στη Fenya σημαίνει χρήματα. Το «varezhka» σημαίνει «γάντι», αλλά μπορεί να σημαίνει και στόμα. Το «khalyava», με εβραϊκή ρίζα, απέκτησε τη σημασία του δωρεάν, του «τζάμπα», του απρόσμενου οφέλους. Αυτή η λογική είναι κρίσιμη. Η Fenya δεν βασίζεται μόνο στην αντικατάσταση λέξεων. Βασίζεται στην ανατροπή του νοήματος. Στο ότι ο τρίτος ακούει κάτι οικείο, αλλά δεν καταλαβαίνει την πραγματική πληροφορία. Είναι μια γλώσσα διπλού πυθμένα. Γι’ αυτό και στα Γκουλάγκ μπορούσε να λειτουργεί ως εργαλείο εσωτερικής συνεννόησης. Οι κρατούμενοι μπορούσαν να μιλούν μπροστά στους φύλακες χωρίς να αποκαλύπτουν όσα ήθελαν να κρύψουν. Η γλώσσα γινόταν ένα δεύτερο τείχος. Όχι από σύρμα ή τσιμέντο, αλλά από υπαινιγμούς.
Από τους τσαρικούς δρόμους στα στρατόπεδα του Στάλιν
Οι ρίζες της Fenya χάνονται στον χρόνο. Μια θεωρία τη συνδέει με τους Ofeni, πλανόδιους εμπόρους στη Ρωσία, οι οποίοι φέρονται να ανέπτυξαν δικούς τους τρόπους ομιλίας για να προστατεύουν τις συναλλαγές και την ταυτότητά τους. Η θεωρία παραμένει αμφισβητούμενη, αλλά η ουσία είναι σαφής: η Fenya προέρχεται από περιβάλλοντα μετακίνησης, εμπορίου, παρανομίας και κοινωνικού αποκλεισμού. Τον 19ο αιώνα η γλώσσα άρχισε να εξαπλώνεται στον κόσμο των μικροκακοποιών, των πορτοφολάδων, των πλανόδιων απατεώνων. Δεν ήταν ακόμη η «μεγάλη» γλώσσα των φυλακών. Ήταν όμως ήδη εργαλείο μύησης. Για να ανήκει κάποιος σε μια ομάδα, έπρεπε να γνωρίζει έστω τα βασικά της. Η μεγάλη τομή ήρθε με τη Σοβιετική Ένωση. Μετά την επικράτηση των Μπολσεβίκων και τη δημιουργία της ΕΣΣΔ το 1922, το σοβιετικό κράτος πειραματίστηκε με την επέκταση των στρατοπέδων κράτησης. Εκεί, μικροεγκληματίες, χωρικοί, εργάτες, διανοούμενοι, πολιτικοί κρατούμενοι και άνθρωποι που απλώς βρέθηκαν στη λάθος πλευρά της ιστορίας ήρθαν σε επαφή. Μαζί τους κυκλοφόρησε και η Fenya.
Στα χρόνια του Στάλιν, όταν εκατομμύρια άνθρωποι φυλακίστηκαν, η γλώσσα εξαπλώθηκε ακόμη περισσότερο. Μέσα στα στρατόπεδα, η Fenya τυποποιήθηκε και συνδέθηκε με τον «vorovskoy zakon» - τον κώδικα των κλεφτών. Δεν ήταν μόνο λεξιλόγιο. Ήταν κοινωνική τάξη. Έδειχνε ποιος ήταν «vory», ποιος είχε κύρος, ποιος ήταν απλός κρατούμενος, ποιος βρισκόταν στον πάτο της ιεραρχίας. Η λέξη γινόταν ταυτότητα. Και η ταυτότητα γινόταν όπλο.
Η αποτυχία της καταστολής
Το σοβιετικό καθεστώς επιχείρησε να χτυπήσει αυτή την κουλτούρα. Τα τραγούδια των φυλακών, η λεγόμενη «blatnaya pesnya», αντιμετωπίστηκαν ως επικίνδυνη απόκλιση από την προλεταριακή κουλτούρα. Όμως η καταστολή λειτούργησε, όπως συχνά συμβαίνει, αντίστροφα. Μετά τον θάνατο του Στάλιν το 1953, η μαζική αμνηστία έβγαλε από τα Γκουλάγκ περισσότερους από ένα εκατομμύριο κρατουμένους. Πολλοί από αυτούς επέστρεψαν στις πόλεις και στα χωριά τους, φέρνοντας μαζί τους τον κώδικα των στρατοπέδων. Η Fenya βγήκε από τα συρματοπλέγματα και πέρασε στα καπηλειά, στα τραγούδια, στις ηχογραφήσεις, στην υπόγεια λαϊκή κουλτούρα. Η σοβιετική λογοκρισία δεν την εξαφάνισε. Αντίθετα, την έκανε πιο γοητευτική. Η μουσική του υποκόσμου πέρασε σε παράνομες ηχογραφήσεις, ακόμη και σε δίσκους φτιαγμένους από ακτινογραφίες - το περίφημο «jazz on bones». Έτσι, η γλώσσα που το κράτος ήθελε να ξεριζώσει, απέκτησε σχεδόν μυθική διάσταση. Μέχρι τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, το 1991, η Fenya είχε ήδη περάσει από το στάδιο της φυλακής στο στάδιο της λαϊκής μνήμης. Παρέμενε βέβαια στιγματισμένη. Δεν ήταν γλώσσα «καλής κοινωνίας». Αλλά ήταν πλέον αναγνωρίσιμη. Και αυτό θα αποδεικνυόταν καθοριστικό.
Η «Kremlin Fenya» και η βία της εξουσίας
Η επόμενη μεταμόρφωση ήρθε στη μετασοβιετική Ρωσία. Στις αρχές του 21ου αιώνα, η Fenya άρχισε να περνά και στον πολιτικό λόγο. Ρώσοι αξιωματούχοι, ακόμη και ο Βλαντιμίρ Πούτιν, χρησιμοποίησαν κατά καιρούς λέξεις και εκφράσεις που παραπέμπουν στην αργκό του υποκόσμου. Αυτό δεν ήταν απλώς ζήτημα ύφους. Η χρήση τέτοιων εκφράσεων από την κορυφή της εξουσίας λειτουργούσε ως επίδειξη αμεσότητας, σκληρότητας, λαϊκότητας. Έστελνε το μήνυμα ότι η εξουσία μιλά τη γλώσσα του δρόμου, γνωρίζει τους κώδικες της βίας και δεν περιορίζεται από την τυπική γραφειοκρατική ομιλία. Η ακαδημαϊκός Σβετλάνα Στίβενσον έχει περιγράψει αυτή τη συνθήκη ως «Kremlovskaya Fenya» - «Fenya του Κρεμλίνου». Το παράδοξο είναι εμφανές. Η ίδια εξουσία που απαγόρευε τη χρήση της Fenya στις ρωσικές φυλακές, αξιοποιούσε στοιχεία της στον δημόσιο πολιτικό λόγο. Η γλώσσα του υποκόσμου δεν ήταν πια μόνο γλώσσα των φυλακισμένων. Είχε γίνει μέρος της αισθητικής μιας εξουσίας που προβάλλει τη δύναμη ως πολιτικό επιχείρημα.
Η ψηφιακή επανάσταση και το νέο σκοτάδι
Μετά ήρθε το διαδίκτυο… Στα πρώτα χρόνια του ρωσικού internet, του λεγόμενου RuNet, αναπτύχθηκαν νέες μορφές διαδικτυακής αργκό. Μία από αυτές ήταν το padonki, γνωστό και ως «olbanian» - μια γλώσσα εσκεμμένων λαθών, φωνητικών παραμορφώσεων, παιχνιδιών με την ορθογραφία και υβριδίων ανάμεσα στα ρωσικά και τα αγγλικά. Η λογική ήταν παρόμοια με τη Fenya, αν και η κοινωνική προέλευση διαφορετική. Δεν επρόκειτο πια για vory ή κρατούμενους, αλλά για νέους χρήστες του διαδικτύου, χάκερ, φόρουμ, τεχνικές κοινότητες και διαδικτυακές υποκουλτούρες. Όμως και εδώ, η γλώσσα λειτουργούσε ως φίλτρο. Όποιος την καταλάβαινε ήταν «μέσα». Όποιος δεν την καταλάβαινε έμενε «έξω». Η ψηφιακή αργκό είχε και πρακτικές αιτίες. Στα πρώτα χρόνια, οι ρωσικές λέξεις για τεχνολογικούς όρους δεν ήταν πάντα καθιερωμένες. Το email μπορούσε να αποδοθεί ως «mylo», δηλαδή κάτι που η αυτόματη μετάφραση θα μπορούσε να αποδώσει ως «σαπούνι». Ένας σκληρός δίσκος μπορούσε να αποκληθεί «winch», από το «Winchester». Τα λατινικά και τα κυριλλικά ανακατεύονταν. Οι αριθμοί αντικαθιστούσαν ήχους.
Για έναν άνθρωπο της κοινότητας, όλα αυτά ήταν κατανοητά. Για μια μηχανή μετάφρασης ή έναν ερευνητή χωρίς πολιτισμικό υπόβαθρο, μπορούσαν να είναι ακατανόητα.
Η γέννηση της «cyber-Fenya»
Εδώ ακριβώς εμφανίζεται η νέα φάση. Η Fenya και η διαδικτυακή αργκό δεν είναι το ίδιο πράγμα. Όμως στα ρωσικά dark-web περιβάλλοντα διασταυρώνονται. Κυβερνοεγκληματίες, αρχικοί μεσάζοντες πρόσβασης, χάκερ, απατεώνες και ομάδες ransomware χρησιμοποιούν ένα μείγμα από Fenya, Mat - τη ρωσική γλώσσα των βρισιών - και τεχνική αργκό. Το αποτέλεσμα είναι μια νέα, σύνθετη γλώσσα συγκάλυψης. Ο Ρόμαν Σανίκοφ, ειδικός κυβερνοασφάλειας και γλωσσολόγος που έχει συνεργαστεί με το FBI, την περιγράφει ουσιαστικά ως «cyber-Fenya». Δεν πρόκειται για επίσημο γλωσσικό σύστημα. Πρόκειται για ένα ζωντανό μείγμα, που αλλάζει διαρκώς και ακριβώς γι’ αυτό δυσκολεύει τόσο τους ερευνητές. Η υπόθεση της ομάδας Conti, μιας από τις διαβόητες ρωσόφωνες συμμορίες ransomware, είναι ενδεικτική. Όταν διέρρευσαν συνομιλίες της το 2022, οι ερευνητές βρήκαν όχι μόνο τεχνικές οδηγίες, βρισιές και εσωτερική οργάνωση, αλλά και φράσεις που η αυτόματη μετάφραση αδυνατούσε να αποδώσει. Σε μία περίπτωση, η φράση «τα σαπούνια μου δεν κάνουν μπάνιο, τα ζεσταίνω εδώ και μήνες» δεν αφορούσε σαπούνια. Αφορούσε email και την αποφυγή blacklists. Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο. Στο κυβερνοέγκλημα, η γλώσσα δεν είναι απλώς πολιτισμικό κατάλοιπο. Είναι επιχειρησιακό πλεονέκτημα.
Γιατί δυσκολεύεται ακόμη και η τεχνητή νοημοσύνη
Η τεχνητή νοημοσύνη έχει βελτιώσει εντυπωσιακά την επεξεργασία γλώσσας. Όμως συστήματα που λειτουργούν καλά σε τυπικά κείμενα μπορούν να δυσκολευτούν απέναντι σε ζωντανές, υβριδικές και σκοπίμως παραμορφωμένες αργκό. Η Fenya είναι δύσκολη επειδή βασίζεται στο πλαίσιο. Η ίδια λέξη μπορεί να σημαίνει κάτι άλλο ανάλογα με τον χώρο, την ομάδα, την εποχή, ακόμη και το επίπεδο ειρωνείας. Η διαδικτυακή ρωσική αργκό είναι δύσκολη επειδή αλλάζει γρήγορα, παίζει με ήχους, λάθη και ξένες λέξεις. Όταν αυτά τα δύο ενώνονται, το πρόβλημα γίνεται πολλαπλάσιο. Για τις αρχές, αυτό σημαίνει ότι η ανάλυση κυβερνοεγκλήματος δεν μπορεί να είναι μόνο τεχνική. Δεν αρκεί να εντοπιστεί ένας server, ένα wallet, ένα malware sample ή μια διεύθυνση IP. Πρέπει να κατανοηθεί και ο ανθρώπινος κώδικας. Η γλώσσα που χρησιμοποιούν οι ομάδες μεταξύ τους. Τα υπονοούμενα. Οι ιεραρχίες. Οι λέξεις που δείχνουν αν κάποιος είναι έμπιστος, ύποπτος, πληροφοριοδότης ή «musor» - δηλαδή, στη σύγχρονη χρήση της Fenya, αστυνομικός ή άνθρωπος των αρχών που μπορεί να έχει εισχωρήσει σε φόρουμ. Εδώ το παλιό συναντά το νέο με τρόπο σχεδόν ειρωνικό. Η γλώσσα που κάποτε μπέρδευε τους δεσμοφύλακες, τώρα μπερδεύει λογισμικά, μεταφραστικά μοντέλα και υπηρεσίες κυβερνοασφάλειας.
Η ρωσική ιδιαιτερότητα του κυβερνοεγκλήματος
Η ρωσόφωνη κυβερνοεγκληματική σκηνή δεν είναι απλώς τεχνικό φαινόμενο. Είναι κοινωνικό και πολιτισμικό οικοσύστημα. Έχει ιεραρχίες, κανόνες, σύμβολα, κώδικες τιμής, αστεία, απειλές, δοκιμασίες εμπιστοσύνης. Σε αυτό το περιβάλλον, η Fenya λειτουργεί και ως εργαλείο ταυτότητας. Δεν σημαίνει ότι κάθε Ρώσος χάκερ είναι κληρονόμος των vory. Ούτε ότι κάθε χρήση Fenya έχει σκοπό την επιχειρησιακή απόκρυψη. Μερικές φορές μπορεί να είναι επίδειξη. Μια προσπάθεια να δείξει κάποιος ότι είναι σκληρός, μυημένος, μέρος μιας κουλτούρας που θαυμάζει τον υπόκοσμο. Άλλες φορές, όμως, είναι καθαρά πρακτικό μέσο συγκάλυψης. Αυτή η διπλή λειτουργία κάνει το φαινόμενο πιο επικίνδυνο. Γιατί η γλώσσα δεν αποκαλύπτει μόνο τι λένε οι εγκληματίες. Αποκαλύπτει και πώς θέλουν να φαίνονται. Ως τεχνικοί; Ως mafiosi; Ως άνθρωποι ενός «κώδικα»; Ως επαγγελματίες ενός σκοτεινού εμπορίου;
Το ρωσικό κυβερνοέγκλημα αντλεί από όλες αυτές τις δεξαμενές. Από την τεχνική δεξιότητα. Από τη μετασοβιετική οικονομία της παρανομίας. Από τη λογική της μαύρης αγοράς. Από τον μύθο των φυλακών. Και από μια γλώσσα που έμαθε να επιβιώνει επειδή δεν έλεγε ποτέ τα πράγματα όπως φαίνονταν.
Η μνήμη των Γκουλάγκ στο σκοτεινό διαδίκτυο
Η ιστορία της Fenya δείχνει κάτι βαθύτερο από μια γλωσσική περιέργεια. Δείχνει πώς οι κουλτούρες της παρανομίας μεταλλάσσονται, αλλά δεν εξαφανίζονται. Περνούν από τον δρόμο στη φυλακή. Από τη φυλακή στο τραγούδι. Από το τραγούδι στον πολιτικό λόγο. Και από εκεί, τελικά, στα σκοτεινά κανάλια του διαδικτύου. Η Ρωσία του 21ου αιώνα δεν κουβαλά μόνο γεωπολιτικές φιλοδοξίες, κρατική ισχύ και ψηφιακή τεχνογνωσία. Κουβαλά και μια βαριά υπόγεια παράδοση, όπου η γλώσσα ήταν πάντα εργαλείο προστασίας, επιβολής και εξαπάτησης. Στα Γκουλάγκ, η Fenya βοηθούσε τους κρατουμένους να κρύβουν το νόημα από τους φύλακες. Σήμερα, η cyber-Fenya βοηθά κυβερνοεγκληματίες να κρύβουν το νόημα από ερευνητές, μεταφραστικά εργαλεία και αρχές ασφαλείας. Άλλαξε το πεδίο. Δεν άλλαξε η λογική. Η «raspberry» δεν είναι απλώς βατόμουρο. Μπορεί να είναι κρησφύγετο. Ο «sixer» δεν είναι αριθμός. Μπορεί να είναι ο τελευταίος στην εγκληματική ιεραρχία. Και η «akademiya» δεν είναι πανεπιστήμιο. Μπορεί να είναι φυλακή. Στον κόσμο του ρωσικού κυβερνοεγκλήματος, αυτό είναι το βασικό μάθημα: για να καταλάβεις τον κώδικα, δεν αρκεί να διαβάζεις τις λέξεις. Πρέπει να ξέρεις από ποια σκοτεινή ιστορία έρχονται.
Πηγή: Πρώτο Θέμα
