Η δημόσια σφαίρα της Ευρώπης υφίσταται έναν βαθύ μετασχηματισμό. Ο τρόπος με τον οποίο οι πολίτες καταναλώνουν πολιτική και κοινωνική πληροφόρηση δεν καθορίζεται πλέον κυρίως από τις εφημερίδες ή τα βραδινά τηλεοπτικά δελτία ειδήσεων, αλλά ολοένα και περισσότερο από αλγορίθμους, συνήθειες συνεχούς κύλισης περιεχομένου και τη δυναμική των ψηφιακών πλατφορμών. Τα ευρήματα του Flash Eurobarometer 2025 σχετικά με τη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης αποκαλύπτουν κάτι περισσότερο από μεταβαλλόμενες προτιμήσεις στα μέσα ενημέρωσης· αναδεικνύουν μια θεμελιώδη αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο βιώνεται η ίδια η δημοκρατία στην Ευρώπη.
Τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης εξακολουθούν να διατηρούν τη σημασία τους. Η τηλεόραση, ειδικότερα, συνεχίζει να κατέχει κεντρική θέση στις ενημερωτικές συνήθειες των Ευρωπαίων, με το 71% των ερωτηθέντων να την αναγνωρίζει ως βασική πηγή πολιτικής και κοινωνικής ενημέρωσης. Ωστόσο, οι ψηφιακές πλατφόρμες αναδιαμορφώνουν ραγδαία το τοπίο, ιδιαίτερα μεταξύ των νεότερων γενεών. Ανάμεσα στους Ευρωπαίους ηλικίας 15 έως 24 ετών, το 65% δηλώνει πλέον ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν την κύρια πηγή πολιτικής και κοινωνικής ενημέρωσης, ξεπερνώντας την τηλεόραση.
Αυτό δεν αποτελεί απλώς μια τεχνολογική εξέλιξη, αλλά μια βαθύτερη δημοκρατική μεταβολή. Οι νεότεροι πολίτες διαμορφώνουν απόψεις, συμμετέχουν στον δημόσιο διάλογο και ερμηνεύουν τα παγκόσμια γεγονότα μέσα από πλατφόρμες σχεδιασμένες για ταχύτητα, προσωποποίηση και συναισθηματική εμπλοκή. Η πολιτική εμφανίζεται ολοένα και περισσότερο στον ίδιο ψηφιακό χώρο με την ψυχαγωγία, την κουλτούρα των influencers και το περιεχόμενο lifestyle, μεταβάλλοντας ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο καταναλώνεται ο δημόσιος διάλογος.
Η αλλαγή αυτή δημιουργεί αναμφίβολα σημαντικές ευκαιρίες. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν εκδημοκρατίσει την πρόσβαση στην πληροφορία και έχουν διευρύνει τη συμμετοχή στον δημόσιο διάλογο. Οι πολίτες μπορούν πλέον να αλληλεπιδρούν άμεσα με πολιτικούς, δημοσιογράφους, ακτιβιστές και ανεξάρτητους δημιουργούς περιεχομένου, χωρίς να εξαρτώνται αποκλειστικά από τους παραδοσιακούς «πυλωρούς» της ενημέρωσης. Φωνές που παλαιότερα δυσκολεύονταν να αποκτήσουν ορατότητα μπορούν πλέον να προσεγγίσουν εκατομμύρια ανθρώπους.
Την ίδια στιγμή, ωστόσο, οι κίνδυνοι δεν μπορούν να αγνοηθούν. Η έρευνα διαπίστωσε ότι το 66% των Ευρωπαίων δηλώνει πως εκτέθηκε σε ψευδείς ή παραπλανητικές πληροφορίες στο διαδίκτυο μέσα σε μόλις μία εβδομάδα πριν από τη διεξαγωγή της μελέτης. Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι σημαντικό μέρος του πολιτικού περιεχομένου που καταναλώνουν οι χρήστες στο διαδίκτυο εμφανίζεται παθητικά κατά την περιήγησή τους σε άσχετο περιεχόμενο. Αυτό σημαίνει ότι οι αλγόριθμοι διαμορφώνουν ολοένα και περισσότερο την έκθεση των πολιτών σε πολιτικά αφηγήματα, δίνοντας συχνά προτεραιότητα στο συναισθηματικό αντίκτυπο και την αλληλεπίδραση εις βάρος της ακρίβειας ή του απαραίτητου πλαισίου.
Ίσως η πιο εντυπωσιακή εξέλιξη είναι η αυξανόμενη επιρροή των δημιουργών περιεχομένου και των influencers στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης. Περισσότερο από το ένα τρίτο των Ευρωπαίων ακολουθεί πλέον influencers στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ενώ στους νέους ηλικίας 15 έως 24 ετών το ποσοστό αυτό ανέρχεται στο 74%. Σε πολλές περιπτώσεις, οι δημιουργοί αυτοί δεν περιορίζονται πλέον στον σχολιασμό θεμάτων lifestyle ή ψυχαγωγίας· ασχολούνται ολοένα και περισσότερο με πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα, εξελισσόμενοι σε σημαντικούς παράγοντες της δημόσιας σφαίρας, παρότι λειτουργούν συχνά εκτός των παραδοσιακών δημοσιογραφικών προτύπων ή θεσμικών μηχανισμών λογοδοσίας.
Αυτό αντικατοπτρίζει μια ευρύτερη κρίση εμπιστοσύνης προς τις συμβατικές δομές εξουσίας. Για τα νεότερα κοινά, οι influencers συχνά φαίνονται πιο αυθεντικοί, πιο προσιτοί και πιο κατανοητοί από τους πολιτικούς θεσμούς ή τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης. Η πρόκληση, ωστόσο, είναι ότι η προβολή και η διαδικτυακή απήχηση δεν αποτελούν υποκατάστατο της εξειδίκευσης ή της τεκμηριωμένης πληροφόρησης.
Το ερώτημα που αντιμετωπίζει σήμερα η Ευρώπη δεν είναι αν οι ψηφιακές πλατφόρμες πρέπει να διαδραματίζουν ρόλο στη δημοκρατική ζωή· αυτό ήδη συμβαίνει. Η πραγματική πρόκληση είναι κατά πόσο οι δημοκρατικές αξίες μπορούν να διατηρηθούν μέσα σε ένα οικοσύστημα πληροφόρησης που καθοδηγείται πρωτίστως από την οικονομία της προσοχής. Ο ψηφιακός γραμματισμός στα μέσα ενημέρωσης δεν αποτελεί πλέον επιλογή. Η ικανότητα κριτικής αξιολόγησης των πηγών, αναγνώρισης της χειραγώγησης και διάκρισης μεταξύ γεγονότος και άποψης έχει καταστεί θεμελιώδης προϋπόθεση για ουσιαστική δημοκρατική συμμετοχή.
Η Ευρώπη δεν έχει την πολυτέλεια να προσεγγίσει αυτόν τον μετασχηματισμό ούτε με πανικό ούτε με εφησυχασμό. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν είναι ούτε ο σωτήρας ούτε ο καταστροφέας της δημοκρατίας. Αποτελούν ένα ισχυρό εργαλείο που μπορεί να ενισχύσει τόσο την ενημερωμένη συμμετοχή όσο και την παραπληροφόρηση, τόσο την ενεργό πολιτότητα όσο και την πόλωση. Η ευθύνη ανήκει πλέον στους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής, στους εκπαιδευτικούς, στα μέσα ενημέρωσης και στις ίδιες τις πλατφόρμες να διασφαλίσουν ότι η ψηφιακή δημόσια σφαίρα θα ενισχύει — και δεν θα αποδυναμώνει — τη δημοκρατική ανθεκτικότητα.
Το μέλλον της ευρωπαϊκής δημοκρατίας ενδέχεται να καθορίζεται ολοένα και περισσότερο όχι μόνο στα κοινοβούλια και στις κάλπες, αλλά και στους αλγορίθμους, στις ροές προτεινόμενου περιεχομένου και στην ατελείωτη κύλιση ψηφιακού περιεχομένου που ανταγωνίζεται καθημερινά για την προσοχή των πολιτών.
Το έργο «Προς μια ανοιχτή, δίκαιη και βιώσιμη Ευρώπη στον κόσμο – Πρόγραμμα Προεδρίας της ΕΕ 2024–2026» συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση και υλοποιείται από τους Global Focus, Grupa Zagranica, CARDET και CONCORD, την Ευρωπαϊκή Συνομοσπονδία ΜΚΟ που δραστηριοποιούνται σε θέματα βιώσιμης ανάπτυξης και διεθνούς συνεργασίας. Αριθμός έργου: 2024/459-484. Το περιεχόμενο αυτής της δημοσίευσης αποτελεί αποκλειστική ευθύνη του CARDET και δεν αντικατοπτρίζει απαραίτητα τις απόψεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Πηγή:
- European Parliament, Directorate-General for Communication (2025). Flash Eurobarometer 3592: Social Media Survey 2025. Conducted by Ipsos European Public Affairs. Dataset: GESIS, Cologne. https://doi.org/10.4232/1.14703. Διαθέσιμο στο: https://europa.eu/eurobarometer/surveys/detail/3592
Αναγνώριση συνεισφοράς: Βερόνικα Χαραλάμπους, Ανώτερη Λειτουργός Επικοινωνίας, CARDET
Δρ. Μαρίνος Παπαϊωακείμ,
Επικεφαλής Υλοποίησης Προγραμμάτων, CARDET
