Άτομα της ΛΟΑΚΤΙ κοινότητας αποφεύγουν ή αναβάλλουν την ιατρική φροντίδα, καθώς φοβούνται τη διάκριση, τρανς άτομα που ταξιδεύουν στο εξωτερικό για gender-affirming φροντίδα, λεσβίες και αμφισεξουαλικές γυναίκες που δέχονται ακατάλληλες ερωτήσεις σε γυναικολογικά πλαίσια. Αυτά είναι κάποια από τα ευρήματα του project Safe-R, το οποίο καταπιάνεται με την κατανόηση των αναγκών των ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων κατά την πρόσβαση σε υπηρεσίες θεραπείας και φροντίδας υγείας. Ευρήματα τα οποία δεν ανταποκρίνονται σε μία ευρωπαϊκή χώρα του 2026, με την ACCEPT να έχει ήδη ετοιμάσει κάποιες εισηγήσεις που μπορούν να τεθούν σε εφαρμογή άμεσα, με στόχο να αλλάξει η κατάσταση.
Την περασμένη Τετάρτη παρουσιάστηκαν τα ευρήματα του ευρωπαϊκού προγράμματος SAFE-R – Safeguarding LGBTIQ+ People’s Right to Health, τα οποία ωστόσο εκτός του ότι δεν περιποιούν τιμή για κανένα, πρέπει να προβληματίσουν αρκετά τους αρμόδιους. Κι αυτό επειδή καταγράφεται μία ξεκάθαρη παραβίαση ανθρωπίνων δικαιωμάτων για ομάδα πολιτών σε ένα αρκετά βασικό τομέα, που είναι η υγεία.
Στην έρευνα υπάρχουν αναφορές ατόμων της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας για την κυπριακή πραγματικότητα και όπως αναφέρουν χαρακτηρίζεται από στενές κοινωνικές σχέσεις και περιορισμένη ανωνυμία, ενώ το μικρό μέγεθος του νησιού και η πυκνότητα των διαπροσωπικών δικτύων, συχνά εντείνουν το φόβο της έκθεσης, λειτουργώντας ως μηχανισμός αυτολογοκρισίας, που περιορίζει την ελευθερία ανοιχτής έκφρασης της ταυτότητας.
«Η Κύπρος είναι μικρή, αν το μάθει κάποιος, την επόμενη ημέρα το ξέρουν άλλοι δέκα. Αυτό επηρεάζει πόσο μοιράζεται τον εαυτό σου», είχε αναφέρει μία λεσβία γυναίκα. «Δεν μπορείς να πας πουθενά στην Κύπρο χωρίς κάποιος να γνωρίζει κάποιον. Είναι μικρό μέρος. Όλοι μιλάνε», ανέφερε γκέι άνδρας. «Ξέω άτομα που ζουν διπλή ζωή, παντρεμένα με παιδιά, επειδή φοβούνται να εκφράζουν τη σεξουαλική τους ταυτότητα», δήλωσε άλλη λεσβία γυναίκα. «Δεν θα σε διώξουν, αλλά ούτε θα σε κοιτάξουν με τον ίδιο τρόπο», ήταν η αναφορά άλλης λεσβίας γυναίκας.
Αυτά καταγράφονται στα ευρήματα του ευρωπαϊκού προγράμματος και αυτό που τονίζεται είναι πως παρά «τις πρόσφατες νομικές προόδους, τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν συστημικά εμπόδια, όπως διοικητικά προσκόμματα, στάσεις που εισάγουν διακρίσεις και έλλειψη επιβεβαιωτικής φροντίδας. Πολλά άτομα που συμμετείχαν στην έρευνα ανέφεραν ότι αποφεύγουν ή καθυστερούν να αναζητήσουν ιατρικές υπηρεσίες και υπηρεσίες ψυχικής υγείας λόγω παρελθοντικών αρνητικών εμπειριών, φόβου επίκρισης ή απουσίας επαγγελματιών υγείας που να παρέχουν συμπεριληπτική φροντίδα για ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα. Για να αποφύγουν άβολες καταστάσεις και να νιώσουν ασφάλεια, τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα βασίζονται συχνά σε άτυπα δίκτυα και συστάσεις της κοινότητας για την επιλογή επαγγελματιών υγείας, προτιμώντας επαγγελματίες που είναι γνωστό ότι επιδεικνύουν σεβασμό, διακριτικότητα και επιβεβαιωτική στάση».
Στα ευρήματα του προγράμματος αναφέρεται πως «την ίδια στιγμή, η πλειοψηφία των επαγγελματιών υγείας εξέφρασε προθυμία παροχής φροντίδας με σεβασμό, αλλά επιβεβαίωσε την έλλειψη επίσημης εκπαίδευσης και επιμόρφωσης για να το πράξει αποτελεσματικά».
Τα 10+1 βασικά ευρήματα
Όπως αναφέρεται στην έκθεση του προγράμματος, έχουν καταγραφεί 10+1 βασικά ευρήματα. Το πρώτο είναι ότι η πρόσβαση σε φροντίδα υγείας δεν είναι ισότιμη και συχνά εξαρτάται από προσωπικά δίκτυα. Όπως εξηγείται, προκειμένου για να αποκτήσουν πρόσβαση σε ασφαλή και παρεχόμενη με σεβασμό φροντίδα, πολλά ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα βασίζονται σε συστάσεις από πρόσωπα εμπιστοσύνης, καθώς συχνά αποφεύγουν ή καθυστερούν να αναζητήσουν φροντίδα υγείας, λόγω προηγούμενων εμπειριών ή φόβου διακρίσεων.
Το δεύτερο βασικό εύρημα αναφέρει πως οι επαγγελματίες δεν λαμβάνουν επαρκή επίσημη εκπαίδευση και επιμόρφωση σχετικά με την υγεία των ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων. Όπως εξηγείται, η πλειοψηφία των παρόχων φροντίδας υγείας αναφέρει ότι είχε περιορισμένη επαφή με εξειδικευμένο περιεχόμενο σχετικά με ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα – ιδίως τρανς, μη δυαδικά και ίντερσεξ άτομα – στο πλαίσιο της ακαδημαϊκής εκπαίδευσης ή της επαγγελματικής επιμόρφωσης.
Το τρίτο εύρημα είναι πως οι διακρίσεις εκδηλώνονται με δυσδιάκριτους και συστημικούς τρόπους. Συγκεκριμένα, παρά το γεγονός ότι δεν καταγράφονται εκτεταμένα περιστατικά εμφανών διακρίσεων, πλήθος ασθενών αναφέρει μικροεπιθέσεις, στερεότυπα ή υποθέσεις που βασίζονται σε ετεροκανονικές και cis-κανονικές παραδοχές.
Το τέταρτο εύρημα αναφέρει πως τα διοικητικά συστήματα δεν αντανακλούν την ποικιλομορφία ως προς το φύλο. Όπως αναφέρεται, το λογισμικό και οι διαδικασίες της φροντίδας υγείας είναι δομημένα με βάση δυαδικές νόρμες φύλου, γεγονός που συνεπάγεται πρακτικά εμπόδια για τα τρανς άτομα, όπως παρεμπόδιση παραπομπών, εσφαλμένη ταξινόμηση και αναντιστοιχίες εγγράφων.
Όσον αφορά στο πέμπτο εύρημα, προστίθεται ότι παρά το ότι προβλέπεται κατ’ αρχήν φροντίδα επιβεβαίωσης φύλου, η πρόσβαση σε αυτή παραμένει δυσχερής. Στην εξήγηση αναφέρεται ότι αν και στο πλαίσιο του δημόσιου συστήματος υγείας προβλέπονται θεωρητικά διαδικασίες επιβεβαίωσης φύλου, συχνά απαιτούνται προκαταβολική πληρωμή και πολύπλοκες διαδικασίες αποζημίωσης, γεγονός που ενέχει προκλήσεις για πλήθος τρανς ασθενών.
Στο έκτο βασικό εύρημα γίνεται αναφορά πως η υποστήριξη ψυχικής υγείας ποικίλλει από άποψη ποιότητας και ευαισθησίας. Στην εξήγηση αναφέρεται πως παρότι πολλά ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα επωφελούνται από την ψυχολογική υποστήριξη, άλλα έρχονται σε επαφή με επαγγελματίες που δεν έχουν εξοικείωση με ζητήματα ΛΟΑΤΚΙ+, με αποτέλεσμα την πρόκληση δυσφορίας, παρεξηγήσεων ή την απώλεια της δυνατότητας για αποτελεσματική φροντίδα.
Το έβδομο εύρημα είναι πως η πληροφόρηση για θέματα δημόσιας υγείας είναι μη προσβάσιμη ή ανύπαρκτη. Όπως εξηγείται, παρατηρείται αξιοσημείωτη έλλειψη επίσημης, προσαρμοσμένης στο τοπικό πλαίσιο πληροφόρησης σχετικά με ζητήματα όπως το ασφαλέστερο σεξ ανεξαρτήτως προσανατολισμού, η προφύλαξη πριν και μετά την έκθεση (PrEP και PEP), η ορμονοθεραπεία, ή οι διαδικασίες μετάβασης, με αποτέλεσμα πολλά άτομα να βασίζονται σε ανεπίσημες πηγές.
Το όγδοο εύρημα είναι ότι η συμπεριληπτική φροντίδα συχνά επαφίεται σε μεμονωμένους επαγγελματίες, αντί στον σχεδιασμό του συστήματος. Στην εξήγηση αναφέρεται πως υπάρχουν πράγματι περιπτώσεις επιβεβαιωτικής και καταρτισμένης φροντίδας, ωστόσο, αυτές βασίζονται κυρίως σε ατομικές πρωτοβουλίες παρά σε συστημικές πολιτικές, γεγονός που οδηγεί σε άνισες εμπειρίες στη χώρα.
Στο ένατο εύρημα αναφέρεται πως οι επαγγελματίες υγείας δείχνουν προθυμία αλλά χρειάζονται περισσότερη καθοδήγηση και εξηγείται πως πλήθος παρόχων φροντίδας υγείας εκφράζουν θετική στάση απέναντι στη συμπεριληπτική φροντίδα, ωστόσο δεν διαθέτουν τα κατάλληλα εργαλεία, πρωτόκολλα και τη θεσμική υποστήριξη που απαιτούνται για να ανταποκριθούν με αυτοπεποίθηση στις ανάγκες των ΛΟΑΤΚΙ+ ασθενών.
Στο δέκατο εύρημα αναφέρεται ότι δεν υφίσταται εξειδικευμένος μηχανισμός αναφοράς περιστατικών διακρίσεων. Όπως εξηγείται, δεν διατίθεται επίσημο, προσβάσιμο και ασφαλές μέσο υποβολής καταγγελίας ή επιδίωξης αποκατάστασης εκ μέρους ασθενών που βιώνουν διακρίσεις ή δυσφορία σε περιβάλλοντα παροχής φροντίδας υγείας.
Στο τελευταίο βασικό εύρημα αναφέρεται πως τα τρανς και μη δυαδικά άτομα αντιμετωπίζουν τα πιο σύνθετα εμπόδια και εξηγείται πως τα τρανς και μη δυαδικά άτομα αντιμετωπίζουν τις μεγαλύτερες προκλήσεις κατά την πρόσβαση σε φροντίδα, συμπεριλαμβανομένων κατακερματισμένων υπηρεσιών, διοικητικών εμποδίων και περιορισμένων γνώσεων από πλευράς παρόχων φροντίδας υγείας. Τα προβλήματα αυτά επιτείνονται στις αγροτικές περιοχές, όπου υπάρχουν ελάχιστοι καταρτισμένοι επαγγελματίες, ενώ ενισχύονται οι ανησυχίες για την ιδιωτικότητα και το στίγμα.
Ένα πρόβλημα τριών επιπέδων
Ο γραμματέας της ACCEPT, Στέφανος Ευαγγελίδης, ανέφερε πως «σε θεσμικό επίπεδο, η ΛΟΑΤΚΙ+ υγεία απουσιάζει από τον σχεδιασμό. Η Εθνική Στρατηγική για τα ΛΟΑΤΚΙ+, που εγκρίθηκε από το Υπουργικό Συμβούλιο τον Οκτώβριο 2024 και στη διαμόρφωση της οποίας μετέχει η ACCEPT, αποτελεί σημαντικό βήμα — αλλά δεν αρκεί χωρίς ξεχωριστό άξονα για την υγεία. Δεν υπάρχουν κλινικά πρωτόκολλα — ιδίως για την τρανς υγεία. Δεν συλλέγονται καν επιδημιολογικά δεδομένα. Όταν ένας πληθυσμός είναι στατιστικά αόρατος, γίνεται και πολιτικά αόρατος».
Ο κ. Ευαγγλίδης πρόσθεσε ότι «σε κοινωνικό επίπεδο, το στίγμα παραμένει ο μεγαλύτερος ανασταλτικός παράγοντας. Όταν κάποιος αποφεύγει τον γιατρό για χρόνια, τα προβλήματα δεν εξαφανίζονται — μεγαλώνουν. Διαγνώσεις που θα έπρεπε να γίνουν έγκαιρα γίνονται καθυστερημένα. Παθήσεις που θα έπρεπε να αντιμετωπίζονται προληπτικά γίνονται χρόνιες».
Στη συνέχεια, ο γραμματέας της ACCEPT τόνισε πως «σε πρακτικό επίπεδο, βλέπουμε καθημερινά εμπόδια που μοιάζουν μικρά αλλά λειτουργούν σωρευτικά: έντυπα που προϋποθέτουν ετεροκανονικές ταυτότητες, σύστημα ΓεΣΥ που δυσκολεύεται να καταγράψει σωστά τρανς ασθενείς, σχεδόν παντελής έλλειψη υπηρεσιών για ΛΟΑΤΚΙ+ μετανάστες και αιτούντες άσυλο. Πάνω από όλα αυτά, ένα νομοθετικό πλαίσιο που χρειάζεται εκσυγχρονισμό: ο νόμος του 2022 για τη νομική αναγνώριση ταυτότητας φύλου ήταν σημαντικό βήμα, αλλά διατηρεί την προϋπόθεση να είναι ο αιτών άγαμος, αποκλείει non-binary ταυτότητες, και δεν στηρίζεται πλήρως στην αρχή του αυτοπροσδιορισμού. Χωρίς αυτές τις διορθώσεις, η τρανς υγεία στηρίζεται σε νομικά μετέωρο έδαφος».
Πέντε άμεσες παρεμβάσεις προτείνει η ACCEPT
Σημειώνεται πως από την ACCEPT προτείνονται πέντε παρεμβάσεις που μπορούν να ξεκινήσουν εντός του 2026:
-Πρώτον, ενσωμάτωση ξεχωριστού άξονα για την υγεία στην υπό κατάρτιση Εθνική Στρατηγική για τα ΛΟΑΤΚΙ+, ευθυγραμμισμένου με τη Στρατηγική της ΕΕ για την Ισότητα των ΛΟΑΤΚΙ+ 2026–2030.
-Δεύτερον, κλινικά πρωτόκολλα τρανς υγείας μέσω του Οργανισμού Ασφάλισης Υγείας, με βάση διεθνή πρότυπα (WPATH, ΠΟΥ) — ώστε τα τρανς άτομα να μην χρειάζεται να φεύγουν από τη χώρα τους για εξειδικευμένη φροντίδα.
-Τρίτον, υποχρεωτική συνεχιζόμενη εκπαίδευση σε ΛΟΑΤΚΙ+ θέματα μέσω του Παγκύπριου Ιατρικού Συλλόγου και του Παγκύπριου Συνδέσμου Νοσηλευτών και Μαιών.
-Τέταρτον, σημείο επαφής στο ΓεΣΥ για παράπονα διάκρισης, με σαφή διαδικασία διερεύνησης και αποκατάστασης.
-Πέμπτον, μεταρρύθμιση του νόμου για τη νομική αναγνώριση ταυτότητας φύλου ώστε να βασίζεται πλήρως στον αυτοπροσδιορισμό, να καλύπτει non-binary ταυτότητες, και να αρθεί η απαίτηση να είναι ο αιτών άγαμος.
Το ευρωπαϊκό πρόγραμμα SAFE-R – Safeguarding LGBTIQ+ People’s Right to Health, που υλοποιεί η ACCEPT, το AIDS SOLIDARITY MOVEMENT, ο Κ.Σ.Ο.Π και το συγκρότιμα ΔΙΑΣ, με τη στήριξη του προγράμματος CERV της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Συντονίζει το UNRS.
