Σχεδόν τέσσερα χρόνια μετά την αποπομπή της Ρωσίας από το Συμβούλιο της Ευρώπης λόγω της εισβολής στην Ουκρανία, ο παλαιότερος διακυβερνητικός οργανισμός της ηπείρου μας, έκανε τον περασμένο μήνα ένα βήμα με ισχυρό πολιτικό συμβολισμό.
Στο Στρασβούργο, το Συμβούλιο άνοιξε εκ νέου τις πόρτες του σε Ρώσους εκπροσώπους με επίσημη ιδιότητα. Όχι, όμως, στους γνώριμους αξιωματούχους του Κρεμλίνου που κάποτε κινούνταν στους διαδρόμους του Μεγάρου της Ευρώπης, αλλά σε στελέχη της αντιπολεμικής και «φιλοδημοκρατικής» -όπως αναφέρουν πηγές από το Συμβούλιο- ρωσικής αντιπολίτευσης -ή όσης έχει απομείνει εντός και κυρίως εκτός της χώρας.
Αμφισβητίες του Πούτιν
Η Κοινοβουλευτική Συνέλευση του Συμβουλίου της Ευρώπης, που συγκεντρώνει βουλευτές από 46 ευρωπαϊκά κράτη, υποδέχθηκε 15 Ρώσους αντιπροσώπους στη νεοσύστατη Πλατφόρμα Διαλόγου -μια δομή που δημιουργήθηκε για να δώσει θεσμικό χώρο σε εκείνους που απορρίπτουν τον πόλεμο και αμφισβητούν ανοιχτά το καθεστώς Πούτιν.
Κατά την εναρκτήρια συνεδρίαση, η πρόεδρος της Συνέλευσης, η Αυστριακή βουλευτής Πέτρα Μπάιρ, ξεκαθάρισε το πολιτικό σκεπτικό της πρωτοβουλίας. Η Ρωσία, τόνισε, δεν ταυτίζεται αποκλειστικά με το καθεστώς της. Υπάρχουν πολίτες εντός και εκτός της χώρας που απορρίπτουν τον πόλεμο, καταδικάζουν τα εγκλήματα που διαπράττονται στο όνομά τους και επιθυμούν μια Ρωσία που δεν θα λειτουργεί ως επιτιθέμενη δύναμη, αλλά ως εταίρος.
Το Συμβούλιο της Ευρώπης ιδρύθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1940, στον απόηχο του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, με στόχο την ειρήνη και τις σχέσεις καλής γειτονίας σε μια κατεστραμμένη ήπειρο. Ο θεμέλιος λίθος του, η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου του 1950, παραμένει μέχρι σήμερα σε ισχύ.
Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, η ιδέα ενός πανευρωπαϊκού θεσμού προστασίας δικαιωμάτων έμοιαζε ουτοπική, όσο η μισή ήπειρος βρισκόταν υπό τον έλεγχο του κομμουνιστικού μπλοκ. Η εικόνα άλλαξε μετά την πτώση των κομμουνιστικών καθεστώτων. Τα κράτη της Ανατολικής Ευρώπης επανεντάχθηκαν στους ευρωπαϊκούς θεσμούς και, το 1996, ακόμη και η Ρωσία έγινε πλήρες μέλος του Συμβουλίου της Ευρώπης. Τότε, η ένταξη είχε παρουσιαστεί ως ιστορική καμπή.
Η απόφαση αυτή παραμένει μέχρι σήμερα αντικείμενο έντονης συζήτησης. Ακόμη και στη σύντομη δημοκρατική περίοδο της δεκαετίας του 1990, η Ρωσία απείχε από πολλά από τα πρότυπα του Συμβουλίου. Με την άνοδο του Βλαντίμιρ Πούτιν το 2000, οι περιορισμένες ελευθερίες εκείνης της εποχής εξαλείφθηκαν σταδιακά. Καμία εθνική εκλογική αναμέτρηση επί Πούτιν δεν έχει χαρακτηριστεί ελεύθερη και δίκαιη από διεθνείς παρατηρητές, γεγονός που καθιστούσε εξ αρχής προβληματική τη νομιμοποίηση των Ρώσων κοινοβουλευτικών εκπροσώπων. Ωστόσο, υπήρχαν και ισχυρά επιχειρήματα υπέρ της συμμετοχής.
Μοναδικός χώρος απονομής δικαιοσύνης
Το κυριότερο ήταν η δυνατότητα των Ρώσων πολιτών να προσφεύγουν στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Για χιλιάδες περιπτώσεις, το Στρασβούργο αποτέλεσε τον μοναδικό χώρο απονομής δικαιοσύνης απέναντι στην αυθαιρεσία του κράτους. Το Δικαστήριο έχει εκδώσει χιλιάδες αποφάσεις υπέρ Ρώσων που προσέφυγαν σε αυτό -συχνά ακόμη και μετά τον θάνατό τους. Μόλις την περασμένη εβδομάδα έκρινε παράνομη, για παράδειγμα, τη σύλληψη και φυλάκιση του Αλεξέι Ναβάλνι το 2021.
Η ένταξη της Ρωσίας συνοδευόταν από σαφείς όρους. Μεταξύ αυτών, η μόνιμη αναστολή της θανατικής ποινής και η μεταφορά των φυλακών από τις υπηρεσίες ασφαλείας σε πολιτικό έλεγχο - ρύθμιση που στην πράξη αναιρέθηκε τα τελευταία χρόνια. Ακόμη και τα ελάχιστα δικαιώματα που διατηρήθηκαν για πολιτικούς κρατούμενους στη Ρωσία, όπως η αλληλογραφία και οι επισκέψεις δικηγόρων, απορρέουν από αυτές τις δεσμεύσεις. Σε γειτονικά αυταρχικά καθεστώτα, όπως η Λευκορωσία, που δεν εντάχθηκαν ποτέ στο Συμβούλιο της Ευρώπης, τέτοιες εγγυήσεις δεν υπήρξαν.
Η εισβολή στην Ουκρανία το 2022 κατέστησε αδύνατη τη συνέχιση της ρωσικής συμμετοχής. Η αποπομπή ήταν αναπόφευκτη. Όπως, όμως, υπογράμμισαν Ευρωπαίοι αξιωματούχοι, η γεωγραφία δεν αλλάζει. Η Ρωσία παραμένει η μεγαλύτερη χώρα της Ευρώπης και, όσο κυβερνάται από ένα επιθετικό αυταρχικό καθεστώς, η ασφάλεια της ηπείρου θα παραμένει επισφαλής, όπως υπογραμμίζουν.
Νέα Πλατφόρμα Διαλόγου
Η νέα Πλατφόρμα Διαλόγου σκοπεύει να εργαστεί σε πρακτικά ζητήματα - από την υπεράσπιση Ρώσων πολιτικών κρατουμένων έως την ενίσχυση των κυρώσεων κατά του πολέμου και των μηχανισμών χρηματοδότησής του. Κρίσιμη προτεραιότητα, όμως, είναι και η προετοιμασία για την επόμενη ημέρα στη Ρωσία.
Η πολιτική αλλαγή στη χώρα έχει ιστορικά προκύψει αιφνιδιαστικά. Η κατάρρευση της τσαρικής αυτοκρατορίας το 1917 και της Σοβιετικής Ένωσης το 1991 αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα. Η ευρωπαϊκή πλευρά θέλει να είναι έτοιμη όταν ανοίξει ξανά ένα τέτοιο παράθυρο και να αποφύγει τα λάθη της δεκαετίας του 1990, που συνέβαλαν στη σημερινή αυταρχική παλινόρθωση.
Σε αυτό το πλαίσιο, Ευρωπαίοι ηγέτες αρχίζουν να κοιτούν πιο ανοιχτά προς το μέλλον. Η Γερμανίδα υπουργός Δικαιοσύνης, Στεφάνι Χούμπιγκ, δήλωσε πρόσφατα ότι η Ευρώπη οφείλει να διατηρήσει την προοπτική μιας δημοκρατικής επιστροφής της Ρωσίας στους ευρωπαϊκούς θεσμούς, όπως συνέβη με τη Γερμανία μετά την καταστροφή του 20ού αιώνα.
Σήμερα, αυτή η προοπτική μοιάζει μακρινή. Όμως, και η ιδέα μιας ενιαίας ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ανθρωπίνων δικαιωμάτων έμοιαζε εξίσου απίθανη την εποχή του Ψυχρού Πολέμου.
Πηγή: Πρώτο Θέμα
